Kürsü
M. Ali Akbulut: Dost ve Sevgi Köprüsü
İnsan yaratılışı mükemmeldir. Yaradan, kendi kitabında Tîn Suresi'nde bu konuya bizzat dikkat çeker. “İnsanı mükemmel yarattık” der. Mükemmel yaratılan insan, davranışlarıyla “insan” olma, “şeref” kazanma ve “değerli” olma gibi özellikleri kazanır ve kurtuluşa erer. Davranışlarında sapma olursa, aynı surede belirtildiği gibi “aşağıların en aşağısı”na (esfeli sâfilîne) indirgenir; “insani değerlerden yoksun”, “kimliksiz ve kişiliksiz”, daha doğrusu “değersiz” bir varlık olmaktan öteye gidemez. İnsanın bir yönü görünen yanıdır; bedeni, anatomik yapısı. Diğer yönü ise ruhu, görünmeyen âlemi... Görünmeyen âlemden görünen bedene yansıyan davranışlar, insanın değerini ve mükemmelliğini gösterir.
Peki, tam bu noktada insanın değerlerini ortaya koyan kriter, gösterge, ölçü nedir?
İnsan, tek başına yaşayan, tek başına yaratılan bir varlık değildir. Toplumsal bir hayat için yaratılmıştır. Eşi, çocukları, ailesi, akrabaları, arkadaşları, hemşerileri, hem vatandaşları ve bütün bir insanlık topluluğu içinde yaşar. Yaşadığı topluluklarla kurduğu ilişkiler, insanın değerini ve kişiliğini gösteren bir kritere dönüşür.
İslami literatürde, Kur'anî ifadeyle “sâlih amel” insanın kurtuluşu için kapı aralar. İnsanın kimliğini ve kişiliğini gösteren kritere dönüşür. Toplum içindeki saygınlığını ve değerini yücelten bir hâl alır.
İnsanın bedenini ve beden yapılarını oluşturan organlar ile bu organlar arasındaki koordinasyon ve işbirliğindeki mükemmellik pek az kişinin dikkatini çeker. Oysa baş/kafatası ve kafatasının içindeki beyin, beyinden kalbe giden küçük ve akıcı damarlarla kalp, kalbin pompalamasıyla diğer organlar arasındaki damar ve sinir ağları, ciğerler, gözler, böbrekler ve diğer iç organlar arasındaki bağlantılar, koordinasyon ve işbirliği gerçekten mükemmeldir. Bütün bu organlar arasındaki ilişkiler uyum içinde olmazsa ya bir organın işlevi durur ya da bedenin birçok fonksiyonu durur. Hayat sona erer. İnsan bedenindeki bütün organların karşılıklı işbirliği, koordinasyonu ve uyumu sağlıklı olursa hayat devam eder.
İnsan bedeninde organların birlikteliği ve koordinasyonu nasıl sağlıklı bir bedeni oluşturursa, toplum içinde de en küçük bireyden en büyük topluluklara kadar olan ilişkilerin sağlıklı olması, sosyal dokunun ve toplumsal birliktelik ile koordinasyonun sağlıklı olmasını sağlar. Bu da kişiler arasındaki ilişkilerin sağlıklı olmasıyla başlar. İnsanlar birbirine muhtaçtır; birbiriyle ilişki kurarak, sosyal organizmalarla çalışarak varlıklarını sürdürürler. Bu organizmalarda kurdukları ilişkilerle ortaya koydukları tavırlar ve sergiledikleri davranışlar, bir hedefi ve mantığı olan davranışlardır.
Genel anlamda insan imtihan için yaratılmış ve dünyaya gönderilmiştir. Özel anlamda ise insan, insanla imtihan edilmektedir. İnsanın insanla imtihanı, insan ilişkileriyle ortaya koyduğu davranışlarıyla gerçekleşmektedir. İyi ya da kötü davranışlarıyla insanlarla ilişkilerini şekillendirip kimlik ve kişiliğini göstermektedir.
Bazen dil ile, bazen beden diliyle, jest ve mimiklerle verilen tepkiler, insanın davranışları olarak dışa yansır. Dışa yansıyan bu davranışlar ise kişiye yeni sorumluluklar yükler. İnsan sorumluluk yüklendiği için davranışlarından bağımsız olamaz. Çünkü her davranış insan için bir imtihandır.
Davranışları şekillendiren; inançlar, kültür, mizaç, örf ve adetler, sosyal çevre, ekonomik ve sosyal durum gibi etkenlerdir.
Bazen nezaket kuralı olarak karşımıza çıkar, bazen örf ve adet olarak uygulanır, bazen bir inancın emri olarak yerine getirilir. Bazen bir kurumun veya grubun kararı olarak yapılır. Her ne adına yapılırsa yapılsın, davranışlar iyi ya da kötü olarak sonuçlanır. Kötü davranışlar küçükten başlar, büyüyerek düşmanlaştırmaya doğru bir seyir izler ve toplumda kaos ve çatışmaya yol açar. İyi davranışlar ise ahlaki davranışlardan, nezaket kurallarından ve örf ve adetlerden beslenerek iyiliğe, dostluğa ve muhabbete doğru gelişme gösterir. Toplumda barış, huzur, sevgi ve muhabbet hâkim olur. Barış toplumu, iyi davranışların yaygınlaşmasıyla vücut bulmuş olur.
Bağlısı olduğumuz din olan İslam, bir barış dinidir. İnsanın insanla diyaloğu ve ilişkileriyle barış ve huzura ulaşmasını sağlar. Yapılan güzel davranışlar üzerinden kemale ulaşılır. Nezaket, görgü kuralları, kibar davranışlar, saygı ve sevgiyle yapılan her davranışla olumsuzlukların düzeltilmesi de mümkün hâle gelir.
İnsanın mükemmel yaratıldığını söylemiştik; beden ve ruhtan oluşan yapısı ve bu yapıya değer katan davranışlarıdır. Davranışları ruh ve irade yönlendirir. Ruhun terbiyesi bilgi edinmekle başlar. Şüphelerden ve bilgisizlikten uzaklaşan ruh, düşünme ve akletme ile sâlih amelle beslenerek kötülüklerden ve çirkinliklerden uzaklaştırılır. Bu yolla da insan değer kazanır. Biz buna “takvaya ulaşma” da diyebiliriz.
İnsan davranışının nedenini, hedefini ve mantığını, kişiye değer katmak ve onu takvaya ulaştırmak olarak nitelendirmek mümkündür.
İnsanın isteklerini ve eğilimlerini yok etmek değil, onları terbiye etmek, yönetmek ve yönlendirmekle güzele ve iyiye ulaşmak, rol model olmak mümkündür. Bağlısı olduğumuz İslam dini de insanın isteklerini ve eğilimlerini yok etmeyi değil, onları terbiye ederek insanlar içinde değer kazandıracak bir hedef hâline getirilmesini ister.
Kötü olan davranışlardan kaçınılması, iyi olanların yapılması toplumun sosyal yapısı ve huzuru için de gereklidir. İnsan bedenindeki organlar arasındaki koordinasyon için bazı gıdalara ihtiyaç duyulduğu gibi (hava, su, gıda vs.) ruhun da ihtiyaç duyduğu gıdalar vardır: İyilik, güzellik, erdemlilik, ahlaki davranışlar gibi... Duygular ve hisler davranışlara, davranışlar da iradeye etki eder. İradeyi kontrol eden ve yöneten inançlar, düşünceler, çevre, eğitim gibi faktörler olduğunu unutmamak gerekir. Bu yüzden iyi olmak yeterli değildir; iyilerle de beraber olmak, iyiliği ve iyi hareketleri besler.
Takvaya ulaşmanın yolu tek başına iyi davranışlar ve sâlih amellerle sağlanmaz; iyi insanlarla, sâlih insanlarla birlikte olmak da işin içindedir. Yine insan ilişkileri devreye girer. İnsan, davranışlarıyla kendini gösterir. İyi ve kötü davranışların en uç örneklerini vermeye çalışarak, bunların renklerine ve tonlarına da işaret ederek anlamaya ve anlatmaya çalışıyoruz. Daha dengeli, daha orta yol, kısacası vasat bir toplum oluşturma yolunda davranışlarla kendimizi ifade etmemiz mümkündür. Daha doğrusu vasat bir toplumun yollarını bulmak durumundayız. Hedefimizin ve tavsiye edilenlerin de bu yönde olduğu gerçeğini bilmek gerekir.
Davranışlar birbirini besler. İyilik, iyiliği getirir. İnsanı tanımanın yolunun yaptığı davranışlardan geçtiğini söyleyerek konuyu bağlamak istiyorum.
İnsanın insanla imtihanı gerçeğinden yola çıkarak, Yaradan Rabbimiz bizleri; birbirini uyaran, birbirini iyiye ve doğruya sevk eden, iyiliği emredip kötülükten sakındıranlardan eylesin.
M. Ali Akbulut

Hüdaverdi demirdelen
Kasım 25, 2025 Salı 14:37
Üstad yine olayları düzgün yerinden okumussunuz insanı kamil akseni takvim esfele safilin ikileme insan ayar yeri gerçekten Allah razı olsun