Adalet ve Gıst

Anlamadan anlatmak, bilgi sahibi olmadan fikir sahibi olmak, insanoğlunun çokça düştüğü zaaflardandır. Bu durum elbette her alanda söz konusu... Bu geniş konunun Kuran’ı anlamada kavramların önemi yönünden değerlendirmesini yapacağız inşallah.

Kavram, kastedilen nesne, eylem veya duygunun sözcük ile kodlanmış halidir. İfade edenin kastettiğini muhatabına aktaran bu kodlamaları, anlatanın anlatmak istediği şekli ile anlayabilmek tabi ki çok önemlidir, yoksa sağlıklı bir iletişimden bahsetmek mümkün olmaz. Rabbimizin hitabı olan Kuran’ı daha iyi anlamada faydasını olacağı kanaatinde olduğum iki kavramı ele almak istiyorum.

 “Adalet” ve “gıst” kavramları… Bu iki kavramdan adalet kavramını hepimiz biliyoruz. Ama muhtemelen “gıst” kavramını çok az biliniyor. İlginç olan adelet ve gıst kavramı ikisi de Arapça olduğu halde hem adalet hem gıst kavramı Türkçeye çevrilirken çok az istisna hariç, hep ADALET olarak çevriliyor. Ölçü ve tartıda Rabbimiz tüm ayetlerinde “gıst” yapmamızı emrediyor ama bu ayetleri biz hep “ölçü ve tartıda adaletli olun” şeklinde biliyoruz. Allah ahirette gıst terazisi kuracağını söylüyor, biz çevirilerde adalet terazisi olarak okuyor öyle biliyoruz.

Bu iki kavram arasında ne fark var?

Adalet: Kalınlığı olmayan ince bir çizgidir. Hiçbir şekilde, bir tarafa eksik veya fazla vermeden bir bölüşüm yapmayı, hüküm vermeyi gerektirir. Taraflar arasında, adaleti hayata geçirme ne kadar zor olsa da, bölüşme ve hüküm vermede adaleti samimi bir şekilde gözetmek şarttır. Hakemlikte, şahitlikte taraf tutmak adaletsizliktir.

Gıst: Bu kavram özellikle hükmedeni veya şahitlik yapanı muhatap alır ve bu kavram adaletten üstün ve faziletlidir. Bölüşürken ve başkaları arasında adaleti sağlarken kendisinin fedakârlık yapmasını ifade eder, yani adaleti sağlarken fedakâr olmak gerekir. Bir ürün tartarken bin gramı gördükten sonra bir tutam daha ilave etmeyi, ölçerken bir metrenin altında kalmaktan imtina edip, az üstüne çıkmayı ifade eder. Başkaları arasında şahitlik ve hakemlik yaparken, kendine bir pay çıkartmadan hakkı ile muhataplara paylaştırmayı, vereceğin hükümde şahsi menfaat gözetmeden ziyade özveri ve fedakâr olmayı ifade eder.

Adalet için Nisa 68. Ayeti örnek verebiliriz. Ayette Rabbimiz “insanlar arasında hükmederken adaleti emreder…”, Hucurat 9. Ayeti incelerseniz, savaş eden imanlı iki tarafın arasında hükmederken adaletli davranmayı, hakemlik yapana gıst yapmalarını emrediyor ve devamında “Allah mugsıdin olanları sever” buyruluyor.

Kuran’da Allah’ın hesap sormasından bahsedilirken adalet kavramı değil, GIST kavramı kullanılıyor. Kıyamet gününde kurulacak terazi için Enbiya 47’de adalet terazisi değil, “gıst terazisi” deniyor. Ölçü ve tartıdan bahseden tüm ayetlerde adalet değil gıst kavramı geçiyor. Nisa 3. Ayette “Yetimler konusunda adaleti yerine getiremeyeceğinizden korkarsanız…” şeklinde bildiğimiz ayette adalet değil gıst kavramı geçiyor. Şahitlik yaparken adaletli olmamız değil, gıst yapmamız emrediliyor.

Adalet ve gıst kavramı birbirine çok yakın bu sebeple gıst kelimesi Türkçeye adalet olarak çevriliyor, bunda ne sıkıntı olabilir denilebilir. Eğer aralarında anlam ve uygulama açısından fark olmasaydı Rabbimiz hitabında hassasiyet ile farklı kelimeleri kullanmazdı. Hucurat 9. Ayette ayetin son kısmında bir kere adalet, 2 kere gıst kelimesi geçiyor. Tarafların arasını bulurken bir tarafa torpil yapmadan her iki tarafa adaletli davranmayı emreden Rabbimiz, hakem olanlara gıst yapın diyor, devamında Allah “mugsıdin” olanları sever diyor. Eğer ikisi ayna olsaydı ayette neden farlı kullanılmış olsun?

Şunu tekrar hatırlatırsak, Adalet kalınlığı olmayan ince bir çizgi gibi, taraflar arasında hüküm-karar verilirken, bölüştürme yapılırken gözetilmesi gerekirken. Gıst uygulamayı yapanın özverili, fedakâr, kendinden veren, karşı tarafın hakkını gözeten, ‘ondan gideceğine benden gitsin’ demek anlamlarına geliyor. Rabbimiz kullarının hesabını görürken gıst ile muamele edeceğini bildiriyor. Yani kötülük yapanın yaptığını layık görürse affedecek, affetmezse misli kadar cezalandıracak. İyilik yapanlara ise kat kat fazlasını verecek.

Kuran’ın bu iki kavramda dahi en ince hassasiyeti göstererek kullandığı göz önüne alınınca, Kuranı anlamada daha hassas ve gayretli olmamız gereği bir kez daha anlaşılıyor.

Rabbimiz bizden adaletin ötesinde fedakâr olmamızı, karşıdan gideceğine benden gitsin anlayışında olmamızı istiyor. Bu güzel uygulama, ahiretimiz ve dünyamız için ne güzel olur değil mi?

Selam ve dua ile

Mustafa Ünsal