Bayram Ayaz: Akıllı Makineler Çağında Yitik Duygular
İnsanın yokluk hissini yaşamasına fırsat vermeyen bir teknoloji ile karşı karşıyayız. Teknolojinin kas ve zihin üzerindeki yükünü gidermenin ötesinde, duygulara ve benliğe dokunuşlar yaptığı bir çağda, duygular dumura uğramış olabilir. Hissiyatın azaldığı en belirgin duygu özlemdir. Bir şehir ötedeki yakını ile ancak mektupla özlem gideren bir dünyadan, elli yılda kıtalararası yüz yüze hem de sınırsız sürede görüşme imkanı elde edildi. İnsanlar arasındaki özlem bağı, kablosuz teknoloji ile çözüldü.
Dijital aynalardan nasibini alan duygulardan biri de umuttur. Yarım kalan bir hissin oluşturduğu kaygı bazen yerini umuda bırakır. Bir şeyin yokluğu üzerindeki netameli algı, umut ile dengelenir. Umut, yoğu var kılan bir nimet olarak elini uzatır. Fakat teknoloji çağında bu organik duygunun itibarsızlaştığını bir başka deyişle, önceki yerinden yeller estiğini görmekteyiz. Sanal ağlar, duyguları dumura uğratarak hayatın bütün kayıplarına avunma hissi vermektedir. Bir beklentinin gecikmesi durumunda oyalayıcı aygıtlar hemen devreye girer. Sayısı her gün artan uygulama seçenekleri, duygu ve düşünceye eklenen bir uzantıdır. Derdiniz hakkında tefekkür etmek yerine avuntu mekanizması imdadınıza yetişir! Sosyal medya, çevrim içi oyunlar, diziler, paylaşımlar, videolar ve algoritmalarla şekillenen dünya dolusu içerik; düşünceye mahal bırakmadan benliğinizi kuşatır.
Modernizm, teknoloji vasıtası ile insan üzerindeki etkinliğini ileri boyutlara taşıdı. Bugün, teknoloji ile insan arasındaki bağın gücü, bebek ile anne arasındaki bağ ile yarışacak ölçüde. Gelenek içinde algılanan saygınlık, merhamet, sorumluluk ve umut gibi duygular yeni bir tasarım içindedir. İnsanın fizik gücü üzerinde devrim yapan teknoloji, bugün zihin ve duygu boyutlarını aşarak insan psikolojisini etkilemektedir. Kadim hayat biçimlerinin fıtrata özgü yapısı, önemli düzeyde değişmektedir. Fromm, “Bütün geleneksel değerler teknoloji öncesi toplumda anlam taşımaktaydı” der. Yeni toplumda insanın ruhsal dinamikleri ve manevi değerlerine ihtiyaç duymasına gerek olmadığı vurgulanır. Teknolojizmin insan varoluşunu bir endüstri meselesi gibi ele almasının sebebi, onu dürtü odaklı bir çözümlemeye hapsetmesidir.
Tüm ihtiyaçları karşılayacağını vaat eden bir teknolojiyle karşı karşıyayız. “Metaverse” gibi projeler, insan ontolojisini değiştirme çabalarının bir parçasıdır. Bu ise, insanı ‘ahsen-i takvîm’den sarfı nazar etmektir. Her şeyin makineler tarafından yapılması, insanı adeta bebekliğine döndürmektedir. İnsan, manevi ve ruhsal ihtiyaçlarını terk ederek, haz ve dürtü ekseninde yaşayan bir varlığa evirilmektedir. Teknoloji, geçmişte posasından ayrılmayan gıdanın bugün en yüksek lezzete ulaşmasını sağlamaktadır. Haz teknolojisi, bu marifetiyle insana; emzirilen bir bebeğin mutluluğuna benzer duygularla geçici bir haz sunar. Bu da derin ruhsal tatmin ihtiyacını görmezden gelmesine neden olur.
21. yüzyılda geldiğimiz tabloda teknoloji, umut gibi duyguları simülatif bir algı ile meşgul etmektedir. İşgal edilen zihinler bilakis daha çok umutsuzluğa sürüklenmektedir. Umut ve özlem gibi duygular, organik duyguları zedelenmemiş kişilerin hissedeceği duygulardır. Mekanik hayat biçiminin yorduğu zihin, dinlenmek adına ekran kaydırarak teselli aramaktadır. Toplumu dönüştüren teknoloji çarkıyla, dürtü odaklı yaşayan insanların umutsuz olmalarına şaşırmamak gerekir. Sanal ağlarda, umut gibi duygu paylaşımları ruhsuz bir tonda ve gelecek adına “iyi günler” temennisi formundadır. Sanal ortam sistemi, kendini gerçek inançlara refere etmeden, icatları ile insana iyi oluşa dair iddialarda bulunmaktadır.
Şimdiki zaman ile gelecek arasında, anlamlı bir bağa ve umuda ihtiyaç vardır. Sosyal ağlarda gezinen insan, geleceği konusunda bir boşluk içindedir; hangi kavrama ya da hangi değere tutunabileceğine dair algısı müphemdir. Bütün zamanları aydınlatan değerlere yüzünü dönen bir teknoloji nedeniyle, bugün ile yarın arasında sağlıklı bir bağ kurulamamaktadır. Bu durumda ağ kurbanlarının nesneyle kurduğu ilişki, daha etkindir. Alışveriş uygulamasından hem karnını doyurmakta hem de konfor alanı edinmektedir. Ruhsal açıklarını ağlarda beğeni ve paylaşım ile gidermeye çalışan yeni insan tipi, metafizik ve semavi deneyimlere ihtiyaç duymadan yaşadığını sanmaktadır.
Akıllı makineler çağında, doğasından koparılmış duygular arasında insanın kendini inşa etmesi mümkün müdür? Umut duygusu, insandaki özgün ve derin yerini yeniden alabilir mi? Tabiata galip gelen insan, bugün âdeta onun intikamı gibi, kendi elleriyle ürettiği makinelerin tutsağı hâline gelmiştir. Öyle ki neo-kapitalizm; insanı baş döndürücü bir silahlanma yarışına sürüklemekte ve bu yolla fıtrattan uzak, yapay bir umut duygusu aşılamaktadır. Silahlanarak yarına dair daha çok umutlu olmamız ilzam edilmektedir. Güçlü ve güvenliği yüksek toplum için Nevada insanı ile Sahra insanı aynı aracı tasarlamaktadır. Ahlak ve ruha özgü değerler gözardı edilmektedir. Geleceğe yönelik yarışta insanların bunaltısına göz yummaktayız. En iyi silahı geliştirmekten umutluyuz! Halbuki, kadim milletlerin savaşlarından daha büyük bedeller ödemekteyiz. Kendimizi, bize ait olmayan, duygularımıza yabancı ve fikriyatımızın idrak etmekte zorlandığı bir yarışın içinde bulduk. Aygıtlarla birlikte düşünmek, insan tabiatında gizli olan umut gibi duyguların yönünü değiştirmektedir. Silahlardan oyun konsoluna kadar baştan aşağı metalik hipnozun içindeyiz. İnsan zihni makine sesiyle ya da ekranın ışığı ile aydınlanabilir mi? Masal dinleyen bir çocuğun zihninde canlanan imgeler ile led ekranda animasyon izleyen çocuğun zihin dünyası farklı olacaktır. Ekran içerikleri zihin dünyasını bir kalıba dökerken, masal dinleyen çocuğun imgeleri ve kahramanları daha sahici olacaktır. Sanal ağların ötesinde duygular canlanır ve benliğe kodlanır, umut yeşerir.
Bayram Ayaz

Henüz yorum yapılmamış.