Özel / Analiz Haber
Tertip miydi yoksa plan mıydı: İzmir Suikasti
İzmir Suikastı, erken Cumhuriyet Dönemi’nin ilk yıllarının en çok tartışılan, gerçekte ne olduğuna dair çok farklı görüşlerin ortaya konulduğu meselelerden biridir . Zira bunu mutlak ve elim bir suikast teşebbüsü olarak görenler olduğu gibi, sayıca az fakat giderek artan şekilde bir komplo veya tasfiye girişimi olarak değerlendirenler de bulunmaktadır.
Hazırlayan: Mehmed Mazlum Çelik
Milli Mücadele’nin T.B.M.M.’nin açılması ardından da Saltanat’ın kaldırılması ile ortaya çıkan muhalif gruplar Mustafa Kemal'in devrimlerine karşı birleşmişlerdi. Karşı devrimcilerin ayaklanmasının yanısıra Kazım Karabekir, Ali Fuat Paşa ve Rauf Bey Terakkiperver Parti’yi kurmuşlar hatta İttihatçılar da bu parti içinde yer almışlardı.
Fakat Terakkiperver Parti Şeyh Sait İsyanı sonrasında hükümet kararıyla kapatılınca, İttihatçıların bu yolla iktidarı ele geçirme imkanı da ortadan kalkmıştı. En yakın arkadaşlarının Mustafa Kemal’e cephe alışı İttihatçılara ve muhalif gruplara umut vermişti.. Anadolu’nun birçok yerinde devrimler ve Mustafa Kemal’e karşı propagandalar yapılmıştı.. 1925 yılı içinde karşı devrimci hareketler büyük oranda sindirilirken İttihatçıların iktidarı ele geçirme çalışmaları gizli olarak devam etmekteydi. Şüpheli görülen kişiler ve yerler polis tarafından sıkı bir gözetim altına alınmıştı. Haklarında tutulan gizli raporlar ilgili makamlarca değerlendirilip İstiklal Mahkemeleri’ne gönderiliyordu.
İstiklal Mahkemesi İsmet İnönü'ye karşı
İzmir Suikastı meselesi Cumhuriyet Türkiye’sinin güçlü kadroları arasında da ikilik yaratmıştır. Özellikle soruşturma kapsamında TCF lideri Kâzım Karabekir Paşa'nın tevkifini manasız bulan Başvekil İsmet Paşa, Karabekir'in serbest bırakılmasını emrettiyse de bunu yetkilerine karşı açık bir tecavüz sayan mahkeme, İsmet Paşa'nın tevkifi için Ankara Polis Müdürüne emir verdi. Sonrasında Atatürk’ün araya girmesi ile Başbakan ile İstiklal Mahkemesi arasında çıkabilecek çatışma önlenmişti. İsmet Paşa yaptığı açıklamalarla, mahkemenin ihtilalciliği karşısında kendisinin de bir şey yapamadığını kabul etmişti. Kandemir ise, İsmet Paşa’nın bu açıklamayı İstiklal Mahkeme’sinin kendisini tutuklayacağı endişesi ile yaptığını, eski silah arkadaşlarını feda ettiğini ileri sürerek, Başbakan’ın Atatürk’ün aracılığı ile kurtulduğunu belirtmiştir.
Suikast Teşebbüsünün Ortaya Çıkarılması
Suikast teşebbüsünün ortaya çıkarılması şu şekilde olmuştur:: Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal mutadı olduğu üzere inkılâpların halk üzerindeki tesirlerini, halkın beklenti ve tepkilerini öğrenmek maksadıyla 1926 Haziranında güney illerinden başlayıp İzmir’de noktalanacak bir yurt gezisi planlamıştır. Bu esnada15 Haziran 1926’da Balıkesir’de iken İzmir Valisi Kazım Paşa’dan(Dirik), kendisine karşı bir suikast teşebbüsünün ortaya çıkarıldığına dair bir telgraf almıştır. Telgrafta İzmir’e seyahatinin ertelenmesi istenmektedir. Söz konusu teşebbüs İzmir zabıtasınca keşfedilmiştir. Cumhurbaşkanının İzmir’e varışından bir gün evvel, yani 15 Haziran Salı günü müteşebbisleri, bombaları, silahları ve hazırlıkları ile tutuklanmışlardır. Tevkifat üzerine tahkikat derinleştirilmiş ve 16-17 Haziranda hükûmete haber verilmiştir. Hadise üzerine hükûmet de İstiklal Mahkemesi’ni İzmir’e sevk etmiştir
Neden böyle bir suikast teşebbüsüne kalkışılmıştır?
Hadise ile ilgili birçok karanlık nokta mevcuttur. Ama ağır basan düşünce, iktidar mevkinden uzaklaşmış ittihatçıların gizli bir komite teşkiliyle harekete geçerek İttihat ve Terakkiyi tekrar diriltmeyi arzulamaları ve bu emele ulaşma yolunda Mustafa Kemal’i önemli bir engel görmelerinden ötürü onu ortadan kaldırmak istemeleridir.
Tutuklananların Portresi
Bütün hayatlarını silahşörlük ve komitecilik ile geçiren Sarı Efe Edip, yakışıklı, terbiyeli, kibar giyimli ve davranışlı ve düşündüklerini söylemekten hiç çekinmeyen, atak, gözü kara bir genç olan Ziya Hurşit, Mustafa Kemal’i gözünü kırpmadan öldürmeyi planlayan Laz İsmail, tetikçi Gürcü Yusuf, tetikçi Çopur Hilmi, uzun boylu dev yapılı Şükrü Bey, Ayıcı Arif, Abidin Bey, Ankara Valisi Abdülkadir Bey, Kara Kemal Bey, emekli veteriner Albay Rasim, Halis Turgut Bey, İsmail Canbolat, Rüştü Paşa, Hafız Mehmet Bey, balıkçılıkla geçinen Sürmeli Vahap, Kara Vasıf, Hüseyin Avni Bey, Selahhaddin Bey, Velid Ebüzziya, Hilmi Bey, Mersinli Cemal Paşa, Nail Bey, Doktor Nazım, Maliye Nazırı Cavit Bey, Bekir Sami Bey, Cafer Tayyar Paşa, Kazım Karabekir Paşa, Ali Fuat (Cebesoy) Paşa, Refet (Bele) Paşa, Rauf (Orbay) Bey, Doktor Adnan (Adıvar) Bey, Hüseyin Cahit (Yalçın) Bay ve Ahmet Emin (Yalman) Bey gibi şahıslar gerek suikast işini planlayanlar, gerek fikir zeminini oluşturanlar, gerek faal olarak öldürme girişiminde bulunanlar gerekse de paşalar gibi haberi olup da hükümete haber vermeme suçundan İstiklal Mahkemeleri’nde yargılanmışlardı. Tabi bunların içerisinde örneğin Kazım Karabekir ve Ali Fuat Cebesoy gibi isimler yalnızca siyaseten katledilmeleri gerektiği için listede bulunuyorlardı.
Sonuç
İzmir’de Gazi Mustafa Kemal’in hayatına kasteden bir suikast tertibi olduğu konusunda hiç şüphe yoktur. Aynı derecede kesin olan bir şey de, Gazi Mustafa Kemal’in, bu girişimi, genel muhalefeti susturma politikasını sürdürmek için ustaca kullanmaya devam ettiğidir. 1926’nın siyasi ortamının, tertipte hükümetin parmağı olduğuna dair şüpheler beslemeye son derece müsait olduğundan da kuşku duyulmamalıdır. Mahkeme sürecini, erken Türkiye Cumhuriyeti’ndeki siyasi muhalefeti susturma sürecinin bir diğer dönüm noktası diye değerlendirenler olmakla birlikte, bunun nasıl yapıldığı tatminkâr bir biçimde belgelenmiş ve eleştirel gözle incelenmiş değildir. Ancak şurası bir gerçektir ki, söz konusu muhakeme süreci, meclisteki meşru muhalefeti temsil eden TCF’ye inen son darbe olmuştur. Ayrıca Gazi Mustafa Kemal’in İzmir davaları sırasında, tertibi sadece TCF liderlerini susturmakta değil, 1927 seçimlerinde hükümeti zayıflatma potansiyeli büyük olan İTC bakiyesini bertaraf etmek için bir bahane olarak kullanmış olduğu da söylenebilir.
Kaynakça
1926 İZMİR SUİKASTI VE İSTİKLAL MAHKEMELERİ, GÜLTEN SAVAŞAL SAVRAN
Taner LÜLECİ, İZMİR SUİKASTI ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME
İZMİR SUİKASTI VE AHMET ŞÜKRÜ BEY IZMIR (ASSASSINATION ATTEMPT AND AHMET ŞUKRU BEY) Yrd. Doç. Dr. Ersin MÜEZZİNOĞLU

Henüz yorum yapılmamış.