Yazarlar
Raskolnikov Müslüman Olsaydı!
Şimdi biraz hayal gücümüzü çalıştıralım. Raskolnikov Müslüman olsaydı ne olurdu?
Dostoyevski'nin meşhur Suç ve Ceza romanının başkahramanı Raskolnikov, Rusya’nın yoksul sokaklarında dolaşan, kafası hayli karışık, cebinde beş kuruşu olmayan ama zihninde insanlığın geleceğini kurtaracak kadar büyük fikirler taşıyan genç bir hukuk öğrencisidir. Biraz kibirli, biraz melankolik, epeyce de nevrotiktir. Kendisine göre insanlık iki sınıfa ayrılır: Sıradan insanlar ve sıra dışı insanlar. Sıradan insanlar mevcut ahlak kurallarına uymak zorundayken büyük insanlar, tarihin önünü açmak adına gerektiğinde bu kuralları çiğneyebilirler.
Napolyon örneği de tam burada devreye girer. Büyük adamların önünde cesetler birikmiş olabilir; mühim olan tarihin hangi yöne ilerlediğidir. Raskolnikov'un teorisi kabaca budur. Ne var ki teorisini sınamak için yaşlı tefeci İvanova ablamızı öldürdüğünde, beklediği gibi insanlığın kaderini değiştirecek bir kahramana dönüşmez. Aksine, kendi vicdanının mahkûmu olur.
Öncelikle cinayetten sonra yaşadığı vicdan azabını bir kenara bırakalım. Zaten Dostoyevski'nin karakterini ilginç kılan şey, cinayeti işlemesi değil, cinayetten sonra kendi içinde yaşadığı savaştır. Raskolnikov'un asıl problemi, Allah'ın koyduğu sınırları aşmış olması kadar, kendisini bu sınırların üzerinde görmesidir. Bir başka ifadeyle, Raskolnikov'un problemi sadece günah işlemek değil, günah işleme konusunda kendisine ruhsat verme yetkisini de kendinde görmesidir. Bu bakımdan Müslüman bir Raskolnikov'un ilk işi muhtemelen bir tövbe kapısı aramak olacaktır. Fakat Türkiye'de işler o kadar kolay değil. Çünkü burada insan önce tövbe edeceği kapıyı, sonra tövbesinin hangi itikadî ve fıkhî çerçevede geçerli sayılacağını, en sonunda da hangi cemaatin bünyesinde daha sağlıklı bir manevî gelişim gösterebileceğini öğrenmek zorundadır.
Raskolnikov'un üstün insan teorisi, sıradan insanların uymak zorunda olduğu ahlaki sınırların, sıra dışı insanlar için gerektiğinde aşılabileceği iddiasına dayanıyordu. Bu bakımdan Türkiye'de ilk uğrayacağı yerlerden biri belki de radikal bir çevre olurdu. Tabi kendisine yakınlık bulacağı için değil, muhtemelen en sert itirazlardan biriyle karşılaşacağı için.
Daha ilk sohbette kendisine hükmün Allah'a ait olduğu, hiç kimsenin ilahî emir ve yasaklar karşısında ayrıcalıklı olmadığı anlatılır. Raskolnikov dikkatle dinler. Arada bir başını sallayarak tasdik eder. Fakat bir noktada dayanamaz:
- Benim teorim de zaten bazı insanların diğerlerinden farklı bir konumda bulunduğu üzerine kurulu. Tarihte Napolyon gibi..." Henüz cümlesini tamamlayamadan sohbetin havası değişir.
- Bir dakika kardeşim! Sen bu Napolyon meselesini nereden çıkardın? Allah'ın hükümleri karşısında herkes eşittir. Sen kimsin ki kendine istisna tanıyorsun?"
Raskolnikov biraz bozulur. "Benim kastım tam olarak o değildi..."
"Sen önce şu üstün insan meselesini bir kenara bırak kardeşim. İstisna yetkisini sana kim verdi?"
Raskolnikov, hayatında ilk defa bir insanın kendisini Napolyon'dan daha fazla rahatsız edebileceğini düşünür. Üstelik İvanova’nın öldürülmesi meselesi gündeme geldiğinde işler daha da ciddileşir. Cinayet, insan hayatının dokunulmazlığı, haramların meşrulaştırılması ve günahın imanla ilişkisi gibi başlıklar açılır. Raskolnikov, henüz kendi vicdanıyla hesaplaşamadan kendisini iman, küfür, şirk ve bidat tartışmalarının ortasında bulur. Sonunda Petersburg'a dönmeye karar verir. Hiç değilse orada polisle uğraşmak daha kolaydır. Burada herkes din zabıtalığı yapmaktaydı. Petersburg'da Napolyon olmaya çalışmıştı; burada ise kendisine önce sadece kul olması gerektiği hatırlatılmıştı ki bu hiç hoşuna gitmemiştir.
Raskolnikov kardeşimiz başka bir limana demirler. Ruh hâli, bir mürşidin kapısını çalmak için oldukça elverişlidir. Zira kendisi zihninin içinde kaybolmuş, vicdanıyla kavgalı, dünyadan elini eteğini çekmeye hazır bir adamdır. Önce kendisine bir çay ikram edilir ardından şeyhin sohbetine katılır. Şeyh efendi insanın nefsini terbiye etmesinden, kibirden kurtulmasından, dünyanın geçiciliğinden ve ölümün hakikatinden bahseder. Raskolnikov etkilenir. Çünkü onun asıl hastalığı kibirdir. Kendisini diğer insanlardan üstün görmüş, kendi aklını ilahî ve ahlakî sınırların üzerine çıkarmıştır. Dergâhtaki sohbet, belki de ilk defa onun bu hastalığına dokunmaktadır. Fakat işler burada da karışabilir. Şeyh efendiye cinayet işlediğini, bir tefeciyi öldürdüğünü ve bu olaydan sonra büyük bir vicdan azabı çektiğini anlatır. Şeyh efendi bir süre susar.
"Evladım, senin nefsin çok kabarmış. Önce nefsini kıracağız."
Raskolnikov başını öne eğer.
- Şeyhim, tam ifade edemedim galiba ben bir nefise kıydım!
- Maaşallah evladım, hepimizin mücadelesi zaten nefsimizle, keşke bizler de nefislerimize kıyabilsek!
- Hayır efendim, ben gerçekten bir insan öldürdüm."
- Sen zikrini aksatma evladım. Gerisi zamanla düzelir."
Raskolnikov, Alyona'nın ruhuna bir Fatiha göndermekle meselenin hallolacağını zanneden bir yaklaşım karşısında biraz daha bunalıma girer. Oysa romanda Sonya'nın Raskolnikov'a yaptığı şey tam da budur: Onu kendi suçuyla yüzleşmeye, gerçeği kabul etmeye ve teslim olmaya çağırmak. Raskolnikov'un ihtiyacı, yalnızca huzur bulmak değil, hakikatle yüzleşmektir.
Raskol için başka bir çevre daha vardır elbet;
Kendisini oldukça rahat ve konforlu bir alanda hisseder. Çünkü bireysel ahlak, toplumsal düzen, adalet, faiz, sömürü ve kapitalist sistem eleştirisi gibi konular onun zihnindeki bazı düşüncelerle örtüşmektedir. Yaşlı tefeci Alyona’yı öldürmüş olması da ironik biçimde faiz ekonomisine karşı yürütülen sohbetlerde kendisine istemeden bir örnek oluşturmuştur aslında. Fakat Raskolnikov'un asıl meselesi burada da ortaya çıkar. Bir gün bir toplantıda söz alır: "Benim kanaatimce insanlığın kurtuluşu için mevcut düzenin kökten değişmesi gerekiyor. Bazen büyük hedefler uğruna..."
- Dur bakalım kardeşim!" diye araya girer bir ağabey.
- Biz önce ahlak ve maneviyat diyoruz. Senin bu büyük insan teorin biraz sakıncalı."
Raskolnikov itiraz eder: "Ben de zaten insanlığın kurtuluşundan bahsediyorum."
- İyi ama insanlığın kurtuluşu bireysel ihtiraslarla olmaz. Önce teşkilatlanacağız."
Raskol biraz düşünür, Petersburg'da insanları öldürerek tarih yazabileceğini zannetmişti. Burada ise tarihi değiştirmek için önce teşkilat şemasını öğrenmesi gerektiğini fark eder. Bir de önüne seçimler geldiğinde başka bir problem çıkacaktır. Raskolnikov'un aklında hâlâ Napolyon vardır ama artık kendisine sandıkta nasıl bir rol düşeceğini düşünmektedir ve bu süreç onu asıl istediği cevaba götürmeyeceğini veya çok uzun bir süreci gerektirdiğini düşünür.
Raskolnikov'un zihinsel kapasitesini göz önünde bulundurursak akademik ilahiyat çevresi de ciddi bir adaydır. Burada kendisine öncelikle suç ve ceza kavramlarının tarihsel, sosyolojik, psikolojik ve kelamî boyutları anlatılır. İvanova'nın öldürülmesi meselesi artık basit bir cinayet değildir. Olayın arka planında yoksulluk, toplumsal sınıf, bireysel yabancılaşma, ahlakın ontolojik temelleri ve insanın özgür iradesi gibi başlıklar vardır. Bir akademisyen şöyle diyebilir: "Raskolnikov'un eylemini yalnızca klasik anlamda bir suç olarak değerlendirmek, meselenin fenomenolojik boyutunu gözden kaçırmak olur." Raskolnikov rahatlar. Nihayet kendisini anlayan insanlar bulmuştur. Ancak bir süre sonra şu soruyla karşılaşır: "Bu arada İvanovna'nın öldürülmesinin tarihsel ve toplumsal arka planını çalışırken, makalenizin başlığını ne düşünüyorsunuz?" Raskolnikov:
- Ben aslında bir insan öldürdüm hocam.
- Tabii, onu da tartışacağız. Fakat önce literatürdeki boşluğu tespit edelim.
Rasko anlar ki bu iş araştırma, tez süreci doktora vs. derken suç, özgür irade, üstün insan, ontoloji vb. paradigmalarla boğuşmuş şişe dibi gözlük sahibi bir adama döneceği gözünün önünde canlanmıştır. Bir yandan da İvanovna’nın mirasçılarının hâlâ adalet beklediğini düşünmeden edemez ve buradan da ayrılır.
Bence asıl komedi burada başlıyor.
Raskolnikov bir cemaate intisap ettiğinde ilk karşılaşacağı problem, kendi düşüncelerinden ziyade başkalarının düşünceleri olacaktır. Çünkü Raskolnikov sorgulayan bir adamdır. Okur, düşünür, karşılaştırır ve zihninde sürekli yeni sorular üretir. Bir süre sonra kendisine cemaatin temel kitapları verilir. Aynı kitaplar farklı zamanlarda tekrar tekrar okutulur. Farklı düşüncelere sahip insanların eserleri ise biraz mesafeli karşılanır.
- Şimdilik bunlara girme kardeşim, kafan karışır.
Raskolnikov merak eder:
- Peki, bu kitapta anlatılan meseleyle şu başka âlimin görüşü arasında nasıl bir ilişki var?
- Sen önce bizim usulümüzü öğren.
- Fakat ben hakikati öğrenmek istiyorum.
- Biz de zaten hakikati öğretiyoruz.
- Öyleyse başka görüşleri neden okumuyoruz?
- Çünkü onlar seni hakikatten uzaklaştırabilir.
Raskolnikov'un yüzünde tuhaf bir ifade belirir.
Bir zamanlar kendisini sıradan insanların üzerinde gören bu adam, şimdi de hakikatin tamamının bir grubun elinde bulunduğunu iddia eden bir anlayışla karşılaşmıştır. Üstelik cemaatin liderine bağlılık, itaat, genel çerçevenin içinde kalınması gereken bir çok konuda belirli kanaatler edinmesi de beklenmektedir.
Raskolnikov bir gün dayanamaz:
- Ben buraya nefsimi terbiye etmek için gelmiştim. Şimdi görüyorum ki nefsimden kurtulmadan önce başka insanların kanaatlerini ezberlemem gerekiyor.
Bu cümle pek hoş karşılanmaz. Bir müddet sonra kendisine Raskolnikov'un imanî ve fikrî istikrarının henüz yeterli olmadığı bildirilir. O da kendi kendine düşünür:
"Demek ki ben Alyona'yı öldürdüğümde değil, bu soruları sorduğumda asıl büyük suçu işlemişim." Der ve oradan da volta almak zorunda kalır.
Gelelim günümüzün en popüler manevi adresine. Raskolnikov'un sosyal medya hesabı açtığını ve dinî meselelerde içerik üretmeye başladığını düşünelim.
İlk videosunun başlığı:
"Üstün İnsan Diye Bir Şey Var mı? Napolyon, Kur'an ve Modern İnsanın Çıkmazı!"
İkinci video:
"Bir Müslüman Alyona İvanovna'yı Öldürebilir mi?"
Üçüncü video ise biraz daha iddialıdır:
"Dostoyevski'nin Anlatamadığı Gerçek: Suçun Felsefesi!"
Kısa zamanda takipçi kazanmaya başlar.
Yorumlarda birileri onu tekfir eder, birileri savunur, birileri de söylediklerinin aslında başka bir âlim tarafından yüzlerce yıl önce söylendiğini belirtir.
Raskolnikov şaşkındır.
Bir gün kendisine şöyle bir mesaj gelir:
"Abi, senin bu anlattıkların çok güzel ama önce şu hocanın videosunu izle. O bu konuyu yıllar önce açıklamıştı."
Başka biri:
"Kardeşim, bu meselede icma var. Sen kimsin?"
Bir diğeri:
"Bu konuyu konuşmak için önce Arapça bilmen lazım."
Raskolnikov bir süre sonra videolarını kapatır.
Çünkü Petersburg'da cinayet işlediğinde bu kadar çok hakimle karşılaşmamıştı. Ve sonunda hesapları kapatır.
Şimdi biraz ciddileşelim.
Raskolnikov'un hikâyesindeki en önemli karakterlerden biri Sonya’dır. Sonya, toplumsal bakımdan oldukça zor şartlarda yaşayan, hayatın ağır yüklerini omuzlamış, buna rağmen inancını ve merhametini kaybetmemiş genç bir kadındır. Raskolnikov'un karşısına bir fikir sistemi olarak değil, bir insan olarak çıkar. Onu teorilerle mağlup etmeye çalışmaz. Kendisini üstün insan ilan eden Raskolnikov'a karşı üstünlük iddiasında bulunmaz. Onu küçümsemez, aşağılamaz, kendi düşünce dünyasının içine hapsetmeye çalışmaz.
Cinayeti meşrulaştıran teorilerinden vazgeçmesi, suçunu kabul etmesi ve insanlığını yeniden keşfetmesi gerektiğini dilinin döndüğünce anlatmaya çalışır. Dostoyevski'nin anlatmak istediğni aslında Ali Şeriati “İnsanın 4 Zindanı” kitabında daha net bir şekilde ifade etmiştir: İnsan, kendi aklını ve ihtiraslarını mutlaklaştırdığında kendisini özgürleştirdiğini zannederken kendi hapishanesini inşa eder.
Aklıevvel tevilci Raskol kardeşimiz, önünde Kur’an, hemen yanında Dostoyevski’nin “Yer Altından Notlar”ı ile kara kara düşünmektedir. İçine düştüğü hapishaneden nasıl çıkacaktır.? Samimi basit bir tevbe yeterli midir?
Raskolnikov muradına erer mi bilmiyoruz lakin, ibret alarak biz çıkalım kerevetine...
Kamil GÜNEN

Henüz yorum yapılmamış.