Bağımsızlık İrade ve Talebinin Ekonomi Politik Hıyaneti

‘Sömürgelerdeki köle efendisine öfkelidir. Uzaktan uzaÄŸa hep onu izler. Kendisini onun yatağında, onun kadını ile hayal eder. Onun çizmelerini, elbiselerini giyer, ışıltılı masalarda onun yemeklerini yer rüyalarında. Köle durmadan efendisinin metropolüne mal taşır, metropolden gelen mallarını indirir. Köle efendisine öfkelidir, efendisinin her ÅŸeyine hayrandır. Köle, kısacık molalarında palmiye aÄŸaçlarının altında dinlenirken, kısacık gecelerinde kulübesinde yatarken hep efendisinin yerinde olmayı hayal eder durur. Köle, efendisine, efendisinin yerine geçemediÄŸi için hep öfkelidir.’ diyor Fanon, ‘Yeryüzünün Lanetlileri’ adlı eserinde. Fanon, ‘postkolonyalizm’ kavramının iÅŸaret ettiÄŸi, sömürgeci efendilerin yerine geçen yerel efendilerin sömürge ağına (network) gösterdikleri sadakatin sosyopolitik ve ekonomi politik açıklamasını yapmaktadır bu eserinde.

Yirminci yüzyılda insanlık, etkileri küresel ölçekte derinden hissedilen, devasa ölçekte vuku bulan ‘dağılmaların’ ve ‘bütünleÅŸme’ hareketlerinin meydana getirdiÄŸi dehÅŸetengiz, altüst edici süreç ve sonuçlar yaÅŸadı. Ä°ki büyük dünya savaşı on milyonlarca insanın ölümüne neden oldu. Orta DoÄŸu, Balkanlar, DoÄŸu ve Güney Asya, Afrika, Hint Alt Kıtası ve Latin Amerika yeniden dizayn edildi. Sınırları cetvelle çizilen yeni devletler, bu devletlere yeni halklar ve politik liderler icat edildi. Sömürge coÄŸrafyalarında baÅŸta Hindistan olmak üzere Endonezya, Filipinler, Vietnam, Gana, Fas ve Cezayir gibi onlarca ülke bağımsızlığını kazandı. Rusya ve Çin gibi çok geniÅŸ coÄŸrafyalarda devrimler yaÅŸandı. Ä°kinci Dünya Savaşı’ndan sonra dünya iki ana bloka bölündü.

Birinci blok, Amerika BirleÅŸik Devletleri liderliÄŸindeki kapitalist Batı Ä°ttifakı’dır. Kapitalist Batı Ä°ttifakı, etki sahasında bulunan ‘çevre ülkeleri’, Fanon’nun sosyal psikolojik resmini çizdiÄŸi eskinin kölesi, yeninin efendisi ‘milli’ unsurlarla sömürmeye devam etti. Cemil Meriç’in ifadesi ile ‘zafer sofrasına’ oturanlar sadece sokaktan ve cepheden gelenler deÄŸildi. ‘Üçüncü bir hâlin imkânsızlığı’ durumu elbette göz önünde bulundurulmalıdır. Bağımsızlık ve özgürlük savaşımını veren kadroların özellikle siyasi ve entelektüel unsurlarının laik ve Batıcı tutumları, Batı dünyasına dâhil olma stratejisine sahip olmalarına içkindi.

• Bu baÄŸlamda eskinin sömürgeci efendisi, yeni düzende ‘hami’ durumuna evrilmiÅŸtir.
• Ekonomik ve sosyal kalkınma için Batılı deÄŸerlere sahip olunması gerekliliÄŸi iman derecesinde genel bir kabule sahiptir. Bu aÅŸamada Batı dünyasına dahil olma giriÅŸimleri, ‘haminin’ rehberliÄŸinde ve tavassutunda gerçekleÅŸecektir.
• SömürgeciliÄŸin ‘ileri derecede bir organizasyon becerisi gerektiren politik ve teknolojik bir kapasite’ olduÄŸunu hatırda tutarak söylenebilecek; yerel seçkinlerin (yeni efendiler) metropolleri ile olan ekonomik boyuttaki iliÅŸkilerinin bir ÅŸekilde devamına yarar bir ekonomi politiÄŸin sürekli gündemde bulunması, bu hamilik olgusunu kendilerince zorunlu kılmıştır.
• Ekonomik ve sosyal kalkınmayı saÄŸlayacak sermaye, nitelikli iÅŸgücü, bilgi, donanım ve en önemlisi dünya ile bütünleÅŸebilecek alternatif bir ‘aÄŸ (network)’ın bulunmayışı yeni sömürgecilik olgusunu neredeyse zorunlu kılmıştır.
• DiÄŸer taraftan eski sömürge yeni bağımız devletlerin çoÄŸu, iktidar ve siyasal aygıtları marifetiyle içe kapanmayı tercih etmiÅŸ, adeta dünya ile izole yolunu seçmiÅŸtir. İçe kapanmaya içkin otoriter/totaliter yönetim anlayışının kırılgan iktidar süreçleri, iktidarlılarının devamı için hamiyi gören gözü, tutan eli kılmıştır.

Kapitalist Batı ittifakına göre bağımsızlık ve özgürlük; sömürü özgürlüğünü bahÅŸeden ekonomi politik düzendir. ‘Her sokakta bir milyoner olacak’ hülyası, sömürülmenin yalın matematiÄŸini flulaÅŸtıran sahte bir umut olarak pazarlanmıştır.   

Ä°kinci blok, Rusya liderliÄŸindeki sosyalist bütünleÅŸmedir. ‘Tek Ãœlkede Sosyalizm’ doktrininin ÅŸekillendirdiÄŸi sosyalist bütünleÅŸme, Rusya merkezli bir ‘bürokratik devlet elitizmi’nin bütün süreçlere el koyması ile sonuçlanmıştır. Merkezden henüz bir talimat gelmediÄŸi için temmuz sıcağında yanmaya devam eden kaloriferler üzerinden karikatürize edilen absürt merkeziyetçilik, Aleksandr Soljenitsin'in kaleme aldığı ‘Matriyona'nın Evi’ adlı uzun hikâyesinde ifade ettiÄŸi yalın bir gerçeklik ile ete kemiÄŸe bürünmektedir: Varlık içinde yokluk. Hikâyenin geçtiÄŸi köy devasa ormanlarla çevrili olmasına ve köylüler sürekli odun kesmesine raÄŸmen, Sovyet bürokrasisi ve yasakları yüzünden halkın kendi evlerini ısıtmak için odun alması yasaktır. Hikâyenin karakterleri, ısınabilmek için kaçak yollardan odun taşımak zorunda kalmaktadır.

Cengiz Aytmatov’un eserlerinde sürekli betimlenen, taÅŸra ve köylerdeki devlet görevlilerinin ‘vurguncu ve kıyıcı’ yönleridir. Bu görevlilerin vurguncu ve kıyıcı olmalarının tek nedeni merkezi rejimdir. Cengiz Aytmatov, ‘Beyaz Gemi’ adlı eserinde, orman korucusu Orozkul’un devletin kendisine verdiÄŸi yetkiyi adeta kiÅŸisel bir krallık kurmak için kullandığını anlatır. ‘Cengiz Han'a Küsen Bulut’ adlı eserinde ise Aytmatov, ideolojik olarak rejime körü körüne baÄŸlı olan Tansıkbayev’i, insanların geçmiÅŸini, düşüncelerini ve dostluklarını devlete karşı birer suç unsuru olarak kurgulayan tehlikeli ve şüpheci bir sorgu müfettiÅŸi olarak karakterize etmektedir. Bu karakter, insan hayatını yok etme pahasına devlete yaranmaya çalışan sinsi bir figür olarak betimlenir. Sovyet propagandasına bakılırsa sosyalist bütünü oluÅŸturan bütün unsurlar mutlu ve mesuttur. Zira en büyük mutluluk kaynağı, kapitalizm tarafından sömürülmeyi önleyen sosyalist bütüne ait olmaktır.

Hem kapitalist Batı Ä°ttifakı’nın hem de Sovyet Sosyalist BütünleÅŸmesi’nin cennet çaÄŸrıları, dünya üzerindeki bağımsızlık iradesi içinde bulunan bütün politik kesimleri hedefine almıştır. Sovyet Rusya’nın Orta DoÄŸu’dan Afrika’ya, Latin Amerika’dan Avrupa’ya kadar geniÅŸ bir coÄŸrafyada anti-sömürgeci ve anti-emperyalist söylemi; politik, askerî, istihbari, ekonomik, etnik ve kültürel baÄŸlamda yapmış olduÄŸu faaliyetleri baÄŸlamında bağımsızlık irade ve taleplerinin arka planının, yerel düzeylerde seslendirildiÄŸi gibi ‘yerel ve kendiliÄŸinden’ oluÅŸmadığını ifade etmektedir. Kendi halkını ısıtamayan, en temel ihtiyaçlar üzerinden talep ve itirazları dile getirmeyi ‘sosyalist erdeme’ aykırı ‘asosyal bir dejenerasyon’ olarak gören bürokratik elitizm, bütün bağımsızlık hareket ve taleplerine cennet vaat etmekteydi. Sosyalist Rusya’nın cennet çaÄŸrıları için harcamış olduÄŸu kaynaklar, halkların mahrumiyetini daha da artırmış; yokluk ve yoksunluk arttıkça merkezin kahredici baskısı daha da ÅŸiddetlenmiÅŸtir.

Kapitalist Batı Ä°ttifakı da çok geniÅŸ bir coÄŸrafyada bağımsızlık ve özgürlük irade ve taleplerini kendi cennetine davet ederek etkilemeye çalışmıştır. Daha çok etnik, kültürel ve din merkezli bağımsızlık talep ve iradesi üzerinden etki yapmaya çalışan Batı Ä°ttifakı, her türden bağımsızlık talep ve iradesini zehirlemiÅŸtir. Çarpıcı bir örnek, Türkiye’nin ev sahipliÄŸini yaptığı ve merhum Ä°sa Yusuf Alptekin’in başında bulunduÄŸu sürgündeki DoÄŸu Türkistan Cumhuriyeti Hükûmetinin manevi varlığıdır. Merhum, Amerika’nın Komünist Çin’in devrim ihracını önlemek ve Batı Ä°ttifakı’nın etki sahasında komünist faaliyetleri boÅŸa çıkarmak için kullanmış olduÄŸu bir figür olarak ön plana çıkmaktadır. Ä°sa Yusuf Alptekin’in hareketli politik yaÅŸamı, aslında önemli bir siyasal temsil mekanizması kurmaya yönelik faaliyetlerle geçmiÅŸtir. Daha sonra ideolojik bir figür hâline getirilerek Komünist Çin’i ÅŸeytanlaÅŸtırmaya yönelik bir propaganda aracı hâline getirilmiÅŸ, DoÄŸu Türkistan’ın Çin bütünü içinde nitelikli temsil imkânı ortadan kalkmış; bu durum politik olarak Çin mezalimine oldukça yarar saÄŸlamıştır. Merhumun sembolik Alptekin soyadını alması, Türkiye’deki antikomünist güçlerin ilgisine mazhar olmasına daha çok katkı saÄŸlamıştır.

Güncele dönüldüğünde dünyanın oldukça deÄŸiÅŸtiÄŸi görülecektir. Yirminci yüzyılın sonuna doÄŸru iki bloktan biri olan Sovyet Sosyalist Rusya çökmüş, bu çöküntüden onlarca bağımsız devlet/ülke doÄŸmuÅŸtur. Rusya’nın dağılması çok geniÅŸ bir coÄŸrafyada trajik bir altüst oluÅŸu beraberinde getirmiÅŸtir. ABD, rakipsiz kaldığı için ‘tek kutuplu dünya düzeni’ne geçildiÄŸini ilan etmiÅŸ; süreç içinde ilan etmiÅŸ olduÄŸu bu rolü doÄŸal olarak oynayamadığı için dünya, küresel boyutta bir ‘kaos düzeni’ne teslim edilmiÅŸtir. Bu kaos düzeni içinde rekabet, saf ideolojik deÄŸil pür ekonomiktir artık. Evvela Çin’in devasa boyuttaki üretim dinamizmi ile küresel piyasaları ele geçirme tehlikesi, ekonomik etkinlikler baÄŸlamında Çin’in ABD ve Avrupa’nın önemli bir rakibi hâline gelmesi, sonrasında ise Rusya’nın küllerinden yeniden doÄŸma irade ve çabaları, Batı Ä°ttifakı’nın klasik yapılanmasının anlamsızlaÅŸması, deÄŸer ve refah erozyonları ile birleÅŸince kaos düzeninin kesafeti daha da artmıştır.

Yeni politik aktörler ortaya çıkmıştır. Bu yeni politik aktörlerin hangilerinin inÅŸa edilmiÅŸ olduÄŸu, hangilerinin ise toplumsal hareketlilik baÄŸlamında doÄŸal olarak ortaya çıktığı, ‘politik faillik’ baÄŸlamında tartışılan önemli bir baÅŸlık olarak varlığını korumaktadır. ABD’nin, Sosyalist Rusya tehdidinin ortadan kalkması ile oluÅŸan ‘güvenlik saÄŸlayıcılığı’ üzerinden merkezileÅŸtirdiÄŸi etki sahası anlamsızlaÅŸmış, yeni bir tehdit unsuru inÅŸa etmesi gerekliliÄŸi ortaya çıkmıştır. Ortaya çıkan yeni politik aktörlerin politik faillik baÄŸlamında tartışma konusu olması tam da ABD’nin bu arayışının bir tezahürüdür. Demokrasi, insan hakları, sivil toplum, çevrecilik ve serbest piyasa ekonomisi ana baÅŸlıkları, yirmi birinci yüzyılın yeni ‘self determinasyon’ tuzağı olarak kurgulanmıştır. Bu ana baÅŸlıkların alt baÅŸlıkları olan kadın, çocuk, hayvan ve çevre hakları, cinsiyet eÅŸitliÄŸi ile cinsiyet seçme özgürlüğü kavramları genelde Batı dışı toplumların, özelde ise Ä°slam dünyasının üzerine boca edilmiÅŸtir.

Yirmi birinci yüzyılın kurgusal önermelerinin başında gelen özgürlük ve demokrasi talebi, erken yıllarda Çin’de sahneye konuldu. Ä°fade ve basın özgürlüğü, siyasi ÅŸeffaflık, yolsuzlukla mücadele ve ekonomik/politik reform talepleri ile Pekin Tiananmen Meydanı’nı dolduran, çoÄŸu Pekin Ãœniversitesi öğrencilerinden oluÅŸan on binlerce protestocu acımasız bir ÅŸekilde dağıtıldı. 1989 yılının 15 Nisan-4 Haziran tarihleri arasında yaÅŸanan protesto gösterilerinde binlerce kiÅŸi öldürüldü. Çin siyaset sosyolojisi ile uyumsuzluk gösteren Tiananmen Meydanı olayları, Çin Komünist Partisini daha katı bir yönetim anlayışına sevk etti.

Sosyalist Rusya ÅŸeytanını kaybeden ABD, bunun yerine yeni ÅŸeytanlar kurguladı. BaÅŸta ekonomik etkinliklerde dinamizmini kaybeden Batı, süreç içinde ‘refah toplumu’ anlayışından ‘risk toplumu’ anlayışına doÄŸru bir süreç yaÅŸamaktadır. Refah toplumunu mümkün kılan sömürü girdilerinin azalması, bu girdileri oluÅŸturmak için katlanılan sömürü maliyetinin artması bu sürecin önemli aÅŸamalarıdır. Risk toplumu anlayışının getirmiÅŸ olduÄŸu tehdit algısı çeÅŸitlenmiÅŸ, daha da girift hâle gelmiÅŸtir. Eskinin siyah beyaz dünyasında tehdit unsuru belliydi: Kitle imha silahlarına sahip Rusya... Yeni tehdit ise ‘terörizm’dir. Maddi ve manevi sınırları olmayan, her an yanı başınızda, evinizde, herhangi bir kamusal alanda karşılaÅŸabileceÄŸiniz bir tehdittir bu. Terörizmi sevk ve idare eden, kitle imha silahlarına sahip terörist devletler vardır artık. Hedef bölgeler, bu tehdit iddiası ile iÅŸgal edilebilir, varlıklarına el konulabilirdi. Irak, Suriye, Lübnan, Ä°ran, Libya, Yemen… Duruma göre liste uzayabilir. 1993 yılında Dünya Ticaret Merkezinin bombalanması ile provası yapılan, 11 Eylül 2001 olayları ile tam ismi konulan yeni tehdit terörizminin kaynağı “Ä°slam”dı. YumuÅŸatılmış ismi ile ‘Küresel Cihatçı Siyasal Ä°slam’. Kaotik düzenden çıkılması talebine karşılık gelen ‘istikrar ve istikrar arayışları’, kaotik düzenden beslenen ABD ve ittifak bileÅŸeni olan Avrupa’nın iÅŸine gelmemektedir. ABD ve ittifak bileÅŸenleri için ‘istikrarsızlık istenci’ artık bir dış politika stratejisi hâline gelmiÅŸtir. Çok kutuplu bir dünya düzeninin kurulmasını belki önlemenin ama her hâlükârda geciktirmenin temel stratejisi, hedef bölgelerin, yani baÅŸta Çin ve Rusya’nın etki sahaları ile birlikte istikrarsızlaÅŸtırılmasıdır.

Selefi karakterler taşıyan bu yakıştırma kavramsallaÅŸtırma hem bir tehdit unsuru hem de bir araç olarak kullanıldı. Çin ve Rusya’nın istikrarsızlaÅŸtırılması için barındırdığı Müslüman nüfus alanlarına konumlandırılan ‘Küresel Cihatçı Siyasal Ä°slam’ hareketliliÄŸi, bölgelerdeki Müslüman nüfusu oldukça zor durumda bırakmıştır. Çin’in tarihsel olarak ayrılıkçı bir unsur olarak gördüğü Türk etnisitesinin gördüğü kadim baskının, bu defa mezalim ölçüsüne vardırılmasına bir bahane teÅŸkil etmiÅŸtir. DoÄŸu Türkistan’ın bağımsızlığını talep etmek, (pür inanmış taraftarları çıktıktan sonra) siyasal bir niyet olarak Müslüman varlığa yönelik bir arka plan hıyaneti ile eÅŸ deÄŸer bir tutumdur. Bağımsızlık irade ve talebinin reel politik baÄŸlamındaki net imkânsızlığını aÅŸmak için selefi söylemin metinsel sağırlığı bilinçli bir ÅŸekilde kullanılmıştır. DoÄŸu Türkistan coÄŸrafyasına yabancı bir yorum anlayışına sahip selefi bakış açısının yaygınlaÅŸtırılması çabaları sadece DoÄŸu Türkistan ile sınırlı deÄŸildir. Rusya Federasyonu’nu çevreleyen, Çin ile önemli sınır ve/veya geçiÅŸ koridorlarını oluÅŸturan Kırgızistan, Özbekistan, Türkmenistan, Kazakistan ve Tacikistan vb. ülkelerde bu hareket zemin bulmaya çalışmaktadır.

Çeçenistan bağımsızlık savaşının reel politik olarak nerede durduÄŸunu anlamaya çalışmak, Çeçen cihadını lekeleme suçlaması ile karşı karşıya kalmak ile eÅŸ deÄŸerdir. Müslümanların yaklaşık iki yüz yıldır yaÅŸamakta oldukları ‘mutlak yenilmiÅŸlik’ psikolojisinin bir yansıması olarak her bir direniÅŸ hareketinin nedenselliÄŸinden ve nasıllığından ziyade, bizatihi direniÅŸ hareketinin varlığı önemli olagelmiÅŸtir. Çeçenistan bağımsızlık irade ve talebinde, nihayetinde ise bağımsızlık savaşı sürecinde yine selefi bakış açısı sahnededir. Ve selefi bakış açısı bu bölgeye de yabancı bir bakış açısına sahiptir. Destansı Çeçen Cihadının (ÅŸehitlerimize rahmet olsun) sonucunun nihayeti aslında ibretlik bir sondur. Görünürde dindar ama Rusya kuklası bir Kadirov figürünün Çeçen halkının başına bela olması, Çeçen gençlerinin Rus savaÅŸ makinesinde serdengeçti olarak kullanılması, arka planda, derinlerde çalışan bir hıyanetin yansımalarıdır. Bölgesel gerçekliklere uygun politik temsil mekanizmalarının oluÅŸturulması, süreçlere müdahil olma iradesine de sahip olabilme anlamını taşımaktadır.

Bağımsızlık ve özgürlük irade ve talebinin süreç, mekanizma ve liderlik kadrosunun analiz edilmesi oldukça önemlidir. Eski kölenin yeni efendi olması, eski efendiyi mumla arattırır. Bölgemizin hassas dengesi, her türden politik irade ve niyetin işaret ettiği yere bakmayı değil, politik irade ve niyetin esasında neyi sakladığını anlamaya çalışmayı gerektirir.

Arif ARCAN