Kötülüğün sınırları ve öznelik

Ülkemizde ya da dünyada olup bitenleri birer magazin unsuru gibi izlemekten vazgeçince; mevcut gerçeklikle, varoluşsal gerçekler arasındaki illiyet bağını okumaya başlamak mümkün oluyor. Bunun önemi, hayatın her anında ve alanında olanların tamamını belirleyen varoluşsal gerçekler yani kök hükümler, eğer insanların fıtratlarına aykırı kaynak ve çerçevelerden alınıyorsa, insanların ödeyeceği bedelleri ya da fıtrata uygunsa kazanacağı ödülleri görüp, okuyabilmesi açısından önemlidir. Kök hükümler, hayatın mahiyetini belirler. İnsanlar da iradeleriyle, hangi kök hükümlerle, hangi kararları alıp, davranışları sergileyecekleri tercihleriyle, kaderlerini ve yaşadıkları hayatlarının mahiyetlerini belirlerler.

Bu yazıda bir miktar kötülük meselesi üzerinde durulmaktadır. En geniş kapsamıyla değil mahsusen; "kötülüğün sınırları" üzerinde... Zira sıradan insanlar olarak bizlerin kötülüğün sınırlarıyla ilgili tahayyül ya da tasavvurumuz ancak sınırlı hayatımızda gördüklerimiz, duyduklarımız, maruz kalarak tecrübe ettiklerimiz kadardır. Ancak maruziyetimizin limitlerini sadece farkında olduklarımız belirlemiyor. Son günlerde ortaya dökülen rezalet ötesi kötülükleri ve kötüleri, bizi etkileyen fakat farkına varmadıklarımızı fark etmek için okumak zorundayız.

Kesin bir rakam tespit edilememekle birlikte her yıl dünyada on milyon civarında çocuk kaybolmakta veya kaçırılmaktadır. Peki, bu çocuklara ne oluyor? Elbette yine bizler gibi sıradan insanların müdellel hale getirmek imkânı olmamasına rağmen, mecburen açık kaynak bilgileri, spekülasyonları üzerinden bir fikir üretmek zorunluluğumuz var. Bunlar insan tacirleri, çağdaş köle tüccarlarının ve arkasındaki güçlerin organizasyonları tarafından kaçırılmaktadır. Bunları alanlar; köle olarak kullanmakta, seks objesi haline getirip kullanmakta ve satmakta, organları çalınıp satılmakta, sapkın inanç gruplarının ritüellerinde kurban edilmekte ve daha sapkınlar tarafından; kanları veya başka unsurları çekilip işlenerek satılmakta, her tür sapkınlığa alet edilmekte ve en derin spekülasyon da bunların pişirilip yenildiği yönünde. İlaç endüstrisi, psikolojik çalışmalar, farklı araştırma ve deneylerde kobay olarak kullanılmaktalar.

Magazinel okuma, aslında okurken bile midenizin bulandığı, dehÅŸete kapıldığınız ÅŸeylerin adeta kendimizden uzak olduÄŸunu düşünmemizi saÄŸlayan bir öz kandırma mekanizmasıdır. Aynı, insanları ölüm gerçeÄŸini düşünmekten alıkoyan hayat, davranış, düşünüş biçimlerinin geliÅŸtirilmesi gibi. Oysaki hiçbirisi insanları ölümden koruyamamakta, eninde sonunda herkes o gerçekle karşılaÅŸmaktadır.

Ancak sıradan insanların tepki ve tavır oluşturmaları ancak kötülük kendi kapılarını çalınca mümkün olmaktadır. Yirmi-otuz sene önce uyuşturucu belasının bizlerden ne kadar uzak olduğu zannıyla, rahat bir şekilde meseleye yine magazinel bağlamda ilgi gösteriyorduk. Şimdi neredeyse bu kötülüğün kapısını çalmadığı hane kalmadı. Yeni yayınlanan bir çalışmada sadece Türkiye de on beş milyon civarında uyuşturucu kullanan olduğu ifade edilmekte.

Meseleyi farklı boyutlarıyla ele almadan önce okuyucudan, bu on milyon kayıp çocuktan birisinin sizin çocuğunuz olduğunu ve onlara yapılanların sizin çocuğunuza da yapıldığını hayal etmenizi tavsiye ediyorum. Bunu laf olsun diye değil, belki de sıradan olmaktan vazgeçiren bir motivasyon kaldıracı olabilir ihtimali ile söylüyorum. Zira kötülüğün limitsizliği ve bunları yapanlarla bizler arasındaki ilişkilerin niteliği düşünülürse; daha hangi birilerinin ne zaman ne kadarının sizin kapınızı çalacağı; sizin, eşinizin, çocuklarınızın, torunlarınızın, sevdiklerinizin bu kötülüklerden ne kadar etkileneceğini, sizin sıradan mı, nesne mi, özne mi olacağınız kararınız belirleyecektir.

Epstein tartışması, “ünlü isim” merakıyla sınırlı olmadığı ölçüde önem kazanıyor; çünkü devlet arÅŸivleri ve yargı süreçleri üzerinden Ã§ok büyük bir malzeme akışı var ve bu akışta maÄŸdurların kimliklerinin dahi yanlış redaksiyonla ifÅŸa edilmesi gibi, devlet kapasitesi–etik–güvenlik hattını gösteren rezaletler yaÅŸanıyor. Bu tablo, tek tek iddiaların ötesinde ÅŸunu gösteriyor:

Elit aÄŸların “dokunulmazlık hissi”, kurumların ÅŸeffaflık–güvenlik dengesini yönet(e)memesi; maÄŸduriyetin sistem içinde ikinci plana itilebilmesi.

Burada “kötü insan” psikolojisinden daha belirleyici olan ÅŸey, kötülüğü meÅŸru kılan dünya görüşüdür. Bu dünya görüşünü beÅŸ eksende toparlayabiliriz:

Ontoloji: “Ä°nsan ÅŸeydir”

Kötülüğün en ileri biçimi çoÄŸu zaman aleni zarar deÄŸil; insanı özne olmaktan çıkarıp nesneleÅŸtirmektir.

Bu ontolojide insan: “hak sahibi varlık” deÄŸil, “yönetilebilir biyolojik/psikolojik sistem”dir. Bu, tarihsel olarak “deney”, “ıslah”, “güvenlik”, “kamu yararı” gibi kavramlarla paketlenir. Yani kötülük, ahlâkî bir sapma gibi deÄŸil, teknik bir uygulama gibi sunulur.

Epistemoloji: “Hakikat deÄŸil, operasyon”

Bu zihin için bilgi: “doÄŸruyu bulmak” deÄŸil, “sonuç üretmek / davranış üretmek”tir. Bu yüzden “kanıt” kavramı da bozulur: Kanıt, hakikatin iÅŸareti deÄŸil; ikna/örtme/çerçeveleme aracı hâline gelir.

Ego ve statü: “Ãœst insan kurgusu”

"Elit" yapılarda sık görülen patoloji şudur:
“Ben normal (sıradan) deÄŸilim”
“Benim kurallarım farklı”
“Benim eriÅŸimim ve istisnam doÄŸal”
Bu, sıradan hazzı deÄŸil; dokunulmazlık hazzını doÄŸurur. Ve dokunulmazlık hissi arttıkça sınırsızlık arayışı baÅŸlar: “Ne kadar ileri gidebilirim?”

Kök iliÅŸki tasavvuru: “BaÄŸ, ÅŸantaj/bağımlılıktır”

Bu yapılarda iliÅŸki, “güven” üzerinden deÄŸil; “rehin” üzerinden kurulur: sır, suç ortaklığı, finansal bağımlılık, itibar kırılganlığı. Bu, ağın merkezinde olanı güçlendirir; çevredekini de susturur. Böylece kötülük bireysel olmaktan çıkar, aÄŸsal olur.

Nihai motivasyon: “Ä°nsanı anlamsızlaÅŸtırma”

En dipte, tüm bunları birleştiren ana hedef şudur:
Anlamlı insan itaat etmez; anlamsız insan yönetilir. Bu yüzden saldırı sadece bedene, cebe veya hukuka deÄŸil; anlam sahibi olmak kapasitesine yönelir: aile, ahlâk, hakikat duygusu, utanma/eÅŸik mekanizmaları, ortak deÄŸerler… Bunlar zayıfladıkça toplum “yumuÅŸak hedef” olur.

Bu zihniyetin sistemik yansımaları: politik–teknolojik–hukuki “araç seti”

Burada iki ilke vardır:

Sahte meşruiyet üret, İz bırakma / maliyeti başkasına ödet.

Politik düzlem: “Güvenlik diliyle geniÅŸleme”

Kamu otoritesi geniÅŸlerken en sık kullanılan çerçeve: tehdit. Tehdit varsa, “istisna” normalleÅŸir. Ä°stisna normalleÅŸince de sınır duygusu kaybolur.

Teknolojik düzlem: “Davranış mühendisliÄŸi”

Dijital çağın farkı:
Ä°nsan “yönetilecek kitle” olmaktan çıkıp “ince ayarlı hedef” olur. Mikro hedefleme, algoritmik gündem kurma, duygu tetikleyici içerik, sosyal olgular üzerinden baskı/teÅŸvikler. Bunlar tek tek “teknoloji” gibi görünür; ama epistemik olarak “hakikati arama”yı deÄŸil “sonuç üretme”yi besler.

Hukuki düzlem: “SorumluluÄŸu dağıt, gri alan üret”

Sistemik kötülük, bir kiÅŸiye yüklenmez; kurala, prosedüre, taÅŸerona, komisyona dağıtılır. Böylece herkes “ben sadece görevimi yaptım” der. Bu yüzden ÅŸeffaflık süreçleri bile bazen maÄŸduru tekrar yaralayabilir: Epstein dosyaları salımında maÄŸdur kimliklerinin yanlış redaksiyonla ifÅŸası ve sonradan binlerce belgenin kaldırılması, “ÅŸeffaflık” adına yapılan iÅŸin bile nasıl yönetilemediÄŸini gösteren somut bir örnek.

Spekülasyona girmeden, devlet arşivleri ve resmi soruşturmalarla bilinen bir örnek üzerinden mekanizmayı göstereyim:

ABD Senatosu’ndaki oturumlar ve CIA Reading Room belgeleri, devletin bir dönem davranış manipülasyonu ve benzeri amaçlarla programlar yürüttüğünü; belgelerin bir kısmının yok edildiÄŸini; bazı belgelerin ise sonradan ortaya çıktığını gösteriyor.

Bu örnek şunu kanıtlar (en azından tarihsel olarak):
“Bunu devlet yapmaz” cümlesi, epistemik olarak güvenli deÄŸildir. Kurum, gerekçeyi “ulusal güvenlik / bilimsel araÅŸtırma” diye kurduÄŸunda, etik sınırlar esneyebilir.
Ä°z bırakmamak için belge imhası gibi refleksler devreye girebilir. Bu örnek belki dev“tasavvur eÅŸiÄŸini” yükseltmek için güçlü bir imkan saÄŸlayabilir. Zira kötülük bazen “kötü niyet”le deÄŸil, “yüksek amaç” paketleriyle gelir.

Son katmanda ise, bu süreçlerin “esas oÄŸlanlar”ını magazinleÅŸtirmeden konuÅŸmanın yolu, rol tiplerini Ã§Ä±karmaktır:

Fikir-çerçeve kurucular (ideologlar / paradigmacılar) Ä°nsanı nasıl tanımlayacağımızı belirleyen dil ve normu üretirler.

Finansal taşıyıcılar (sermaye, fon, bağış aÄŸları) Riskli iÅŸleri mümkün kılan “oksijen”i saÄŸlar; görünmez kalmayı sever.

Operasyonel koordinatörler (aÄŸ yöneticileri) BaÄŸlantı, sır, ÅŸantaj, itibar yönetimi… “ağın sinir sistemi”.

Kurumsal aparat (hukuk, PR, bürokrasi, güvenlik) Maliyet dağıtır, gri alan üretir, prosedürle örtü kurar.

Kullanışlı kalabalık (yorumcular, kanaat önderleri, algoritmik çoÄŸaltıcılar) NormalleÅŸtirme yapar: “Abartıyorsunuz”, “Bu da komplo”, “Herkes yapıyor”.

Bu piramit, Epstein gibi olaylarda neden hep “etkili çevreler”in konuÅŸulduÄŸunu da açıklayabilir:

Böyle aÄŸlar sosyal sermaye ister; sosyal sermaye de tepede yoÄŸunlaşır.

Okuyucunun firasetine tevdi ederek konu üzerinde, giriş kısmıyla iltisaklı bir özet fikir çerçevesi çizmeye çalıştım. Fakat asıl önemli olan bunları bilmenin, farkında olmanın nasıl işe yarayacağıdır?

Kestirmeden şunu söyleyebilirim. Kötülükten korunmanın romantik bir yolu yoktur. Maruz ve muhatap olacakların, yapanlar kadar; farkında, özne ve dirayetli olmak mecburiyetleri vardır. Bu da sıradan insanların belki de hiç gündemlerine düşmemiş olan; hayatın fıtratına uygun tasavvuru, özne olmak mecburiyeti, hayata, etkili bir biçimde dâhil ve müdahil olmak sorumluluğu, bunları gerçekleştirebilecek formasyona sahip olmak için kendini yeniden inşa etmek mecburiyeti...

Bunun lazım şartı da hayatın en diplerinde yaşamayı ve en diplerin; yeme, içme, barınma, giyinme, çoğalma, onaylanma gibi değerlerin tek, mutlak ve insan olmanın normları türü inançları; insanı insan yapan, özne yapan, yükselten ve yücelten inanç ve değerlerle değiştirmek; hayatın diplerine korkuyla, sıkıca tutulmuş elleri gevşetip, özgür ve özne olmaya izin vermektir.

Murat SAYIMLAR