İnsan Proje mi Ürün mü?

Bir süredir ara verdiÄŸimiz peygamber kıssalarından hareketle insanın hikâyesine bakmaya devam ediyoruz. Amacım hikâyecilik yapıp geçmiÅŸte yaÅŸanmış olayları anlatmak deÄŸil; bugünün yorgun, kaygılı, korkularıyla ve çeliÅŸkileriyle boÄŸuÅŸan insanına ayna tutmak. Burada aklınıza şöyle bir soru gelebilir! Peki, bunun için neden tarih kitaplarına deÄŸil de Kur’an kıssalarına baÅŸvuruyoruz? Çünkü tarihçi, yaÅŸananları kendi bilgi ve gözlemiyle aktarır; vahiy ise insanı yaratan, onu bütün yönleriyle tanıyan Allah’ın bildirdiÄŸi hakikati sunar. Bizim aradığımız da tam olarak bu: Ä°nsanı, onu yaratandan gelen bir perspektifle anlayabilmek.

İnsana bakınca büyük bir çelişkiyle karşılaşıyoruz. Akıl, bilgi ve teknoloji geliştikçe imkânlar da büyüyor; fakat yıkımın kapasitesi de aynı ölçüde genişliyor. Şehirler kuran eller şehirleri yerle bir ediyor, hayat kurtaran bilim, insanlığı tehdit eden silahlar üretebiliyor. Bir yanda iyileştiren, diğer yanda yaralayan aynı tür: İnsan. Demek ki sahip olduğu imkânlar, nasıl bir varlığa dönüşeceğini tek başına belirlemiyor.

Kur’an, bu çeliÅŸkiyi insanın yeryüzündeki varlığı daha baÅŸlamadan gündeme getiriyor. Allah meleklere yeryüzünde bir halife var edeceÄŸini bildirdiÄŸinde ÅŸu soru soruluyor: “Orada bozgunculuk yapacak ve kan dökecek birini mi var edeceksin?” (Bakara, 30)

Bu soru, insanın taşıdığı imkân kadar üstlenmesi gereken sorumluluÄŸu da düşündürüyor. Yeryüzünde halife olmak, orayı dilediÄŸi gibi tüketmek deÄŸil; kendisine emanet edilen hayatı gözetmek, adaleti ayakta tutmak ve fesattan sakınmaktır. Nitekim Kur’an, “Yeryüzünde ıslah edildikten sonra bozgunculuk yapmayın.” buyurur (A’râf, 56).

Ä°nsanın yaratılış gayesi de bu sorumluluktan bağımsız deÄŸildir. Kur’an, yaratılışı Allah’a kullukla iliÅŸkilendirir (Zâriyât, 56). Kulluk, yalnızca belirli ibadetlerle sınırlı bir ritüel deÄŸil; aklı, iradeyi, bilgiyi, gücü ve bütün imkânları Allah’ın rızasına uygun bir hayat doÄŸrultusunda kullanmaktır. Ä°mar, ihya ve inÅŸa etmek; bu kulluk bilincinin yeryüzündeki yansımalarındandır. Ä°fsat etmek, yıkmak, zulmetmek ve kan dökmek ise bu sorumluluÄŸa sırt çevirmektir.

Hülasa asıl mevzu, insana ne verildiÄŸinden çok, onun kendisine verilenlerle ne yaptığıdır. Bu düşünceyi yıllar önce bir cümleyle ifade etmiÅŸtim: “Ä°nsan bir Allah projesi ama kendi tercihlerinin eseri.”

Yaratılışımız bizim tercihimiz değil; fakat tercihlerimizle nasıl bir karakter ortaya koyacağımız bize bırakılmıştır. Aynı akıl bir hastalığa çare bulabilir, bir başkası yıkımın planını yapabilir. Aynı eller bir yarayı sarabilir, bir hayatı söndürebilir. Demek ki insan, yalnızca yaptıklarıyla değil, yapmamayı seçtikleriyle de kendi hikâyesini yazıyor. Her hâlükârda dünyaya bir etkisi var; geriye nasıl bir iz bırakacağı ise tercihlerinde saklı.

Ä°brahim ile Ä°smail peygamberlerin Kâbe’yi inÅŸa ettiÄŸi sahne, bu sorumluluÄŸun anlamını gösteren güçlü bir örnektir. Baba ile oÄŸul, Kâbe’nin temellerini yükseltirken yaptıkları iÅŸle övünmek yerine Allah’a şöyle dua ederler:

“Rabbimiz! Bizden kabul buyur. Şüphesiz sen hakkıyla iÅŸitensin, hakkıyla bilensin.” (Bakara, 127)

Ortaya koydukları yapıdan daha büyük bir anlamın peşindedirler. Emeklerini bir kulluk bilinciyle ortaya koyar, yaptıklarının kabulünü dilerler. Bu sahne, inşa etmenin yalnızca bir şey meydana getirmek olmadığını hatırlatır. Asıl mesele, emeği hangi niyete, hangi değere ve hangi amaca yönelttiğimizdir.

Bugün de evler, şehirler, şirketler, ilişkiler, fikirler ve gelecekler inşa ediyoruz. Fakat bütün bu çabanın ortasında kendimize sormamız gereken bir soru var: Ortaya koyduklarımız hayatı çoğaltıyor mu, yoksa tüketiyor mu? Bir çocuğun karakterine, bir toplumun adaletine, bir başkasının umuduna ne katıyoruz? Sahip olduğumuz güçle neyi onarıyor, neyi tahrip ediyoruz?

Bir ömrün değeri, yalnızca elde edilenlerle ölçülemez. Geride bırakılan iz de en az yapılan iş kadar önemlidir. Kimi ardında bir eser bırakır, kimi onarılması güç yaralar; kimi geçtiği yeri yeşertir, kimi kurutur. Sonunda geriye yaptıklarımız kadar, yaptıklarımızın dünyada neye dönüştüğü kalır.

“Ä°nsan bir Allah projesi ama kendi tercihlerinin eseri” derken kastettiÄŸimiz tam da bu. Yaratılışımız bir imkân, hayatımız bir emanet, tercihlerimiz ise sorumluluÄŸumuzdur. Neticede her birimiz aldığımız sorumluluÄŸun gereÄŸi, tercihlerimizin neticesine göre ÅŸuanki halimize dönüşürüz.

Allah’ın imar, ihya ve inÅŸa için imkân verdiÄŸi insan, bugün ne yapıyor? Sen dünyaya ne katıyorsun: Hayatı çoÄŸaltan bir iz mi, yoksa ardında yıkım bırakan bir hikâye mi?

Mehmet KAMAN