‘Şapka giymeyiz’ deyince Rize’yi bombaladılar

Bu mahkemelerde baÅŸta din âlimi Ä°skilipli Atıf hoca olmak üzere binlerce kiÅŸinin ÅŸapka devrimine muhalefet ettiÄŸinden ötürü asıldığı bilinmektedir. Keza ”Åžapka giymeyiz diye tepki gösteren halkın üzerine Erzurum’da ateÅŸ açılıyor ve Rize’de baÅŸlayan olaylar üzerine ÅŸehrin savaÅŸ gemisiyle bombalandığı  ifade ediliyor.

Cumhuriyet yıllarında kıyafetlerle ilgili ilk düzenleme “Åžapka Kanunu” ile birlikte baÅŸlamıştır.1925 ve 1934 yılları arası “Garp Medeniyeti’ dairesine girmek için dış görünümün medenileÅŸtirmesi anlayışına dayanan bir takım inkılâpların yapıldığını görmekteyiz. 28 Kasım 1925 tarihinde mecliste kabul edilen 671 No'lu "Åžapka Ä°ktizası Hakkında Kanun" ile TBMM üyeleri ve memurlarına baÅŸlık olarak ÅŸapka giyilmesi zorunluluÄŸu getirildi ve Türk halkı da buna aykırı bir alışkanlığın devamından men edildi. Kanun, 28 Kasım 1925 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüÄŸe girdi. Kanun, 1982 anayasasının 174. maddesine göre "inkılâp kanunları" (anayasaya aykırılığı iddia edilip iptal edilemeyecek kanun) arasındadır.”(1) 

Halk fakir, halk yoksul, halk yeni savaÅŸtan çıkmış, periÅŸan... Ama bunlar önemli deÄŸil! Önemli olan medeniye bir an önce kavuÅŸmak ve ÅŸapka giymek! (üstte)

Åžapka Kanunu ve beraberinde getirdiÄŸi bir takım uygulamalar belki de cumhuriyet tarihinin en çok tartışılan inkılâpları arasında yer almaktadır. Çünkü kanunun toplumda pek de kabul görmediÄŸi ve tepkiyle karşılandığı bilinmektedir. Tepkiler için bugün dahi sıkça eleÅŸtiri konusu edilen  “Takrir-i Sükûn Kanunu” çıkarılmış ve Ä°stiklal Mahkemeleri çalışmaya baÅŸlamıştır. Bu mahkemelerde baÅŸta din âlimi Ä°skilipli Atıf hoca olmak üzere binlerce kiÅŸinin ÅŸapka devrimine muhalefet ettiÄŸinden ötürü asıldığı bilinmektedir. Keza ”Åžapka giymeyiz diye tepki gösteren halkın üzerine Erzurum’da ateÅŸ açılıyor ve Rize’de baÅŸlayan olaylar üzerine ÅŸehrin savaÅŸ gemisiyle bombalandığı(2)  ifade ediliyor.

 Hükümet bu durumda ÅŸapka inkılâbına karşı farklı, ikna edici ve zorlayıcı metotları kullanmak durumunda kaldığını hissediyordu. GörüldüÄŸü kadarıyla baÅŸvurulan tedbirler ÅŸunlardı:

1-Takrir-i Sükûn Kanunu’nun verdiÄŸi olaÄŸanüstü yetkiler kullanılmıştır.

2-Ä°stiklal Mahkemelerine ÅŸapka suçlularını yargılama ve idam cezası yetkileri verilmiÅŸtir.

3-BaÅŸta Atatürk olmak üzere yetkililer ve basın halkı ÅŸapka giymeye teÅŸvik etmek için çalışmışlardır.  Åžapkanın dinle alakası olmadığı, aksine bir medeniyet göstergesi olduÄŸu vurgulanmıştır.

4-Diyanet Ä°ÅŸleri BaÅŸkanlığının manevi gücünden fetva ve vaazlar yoluyla istifade edilmiÅŸtir.

5-Halkı ÅŸapkaya alıştırmak için memurlara “Elbise ve ÅŸapka avansı” adı altında bir maaÅŸlık mali destek verilmiÅŸtir.”(3)

 Mustafa Kemal Atatürk “Åžapka Kanunu”nun önemini anlatmak için 27 AÄŸustos 1925 yılında Kastamonu’nun Ä°nebolu ilçesinde meÅŸhur “Åžapka Nutku”nu okur. Burada yaptığı konuÅŸmasında; “...Bizim kıyafetimiz milli midir?” (Hayır, hayır sadaları)

— Bizim kıyafetimiz medeni ve beynelmilel midir? (Hayır, hayır sadaları) Size iÅŸtirak ediyorum. Hayır, hayır, hayır… Tabirimi maruz görünüz. Altı kaval üstü ÅŸiÅŸhane diye ifade olunabilecek bir kıyafet ne millidir ve ne de beynelmileldir. O halde kıyafetsiz bir millet? Bu olur mu arkadaÅŸlar? Böyle tavsif olunmaÄŸa razı mısınız arkadaÅŸlar? (Hayır, hayır. Katiyen. Sesleri).

1923’e kadar halkla Cumhuriyet’in kurucu kadroları arasında bariz bir ayrışma yok. Yollar, Ä°kinci Meclis döneminde ayrılıyor.

Çok kıymetli bir cevheri çamurla sıvıyarak enzori aleme göstermekte mana var mıdır? Ve bu çamurun içinde cevher gizlidir. Fakat anlamıyorsunuz demek münasip midir? Cevheri gösterebilmek için çamuru atmak elzemdir ve tabiidir. Cevherin muhafazası için bir mahfaza yapmak lazımsa onu altından veya platinden yapmak icap etmez mi? Bu kadar açık bir hakikat karşısında tereddüt caiz midir? Bizi tereddüde sevk edenler varsa onların humku belahatine hükmetmekle hala mı tereddüt edeceÄŸiz? ArkadaÅŸlar Turan kıyafetini araÅŸtırıp ihya eylemeÄŸe mahal yoktur. Medeni ve beynelmilel kıyafet bizim için çok cevherli, milletimiz için layık bir kıyafettir. Onu iktisa edeceÄŸiz. Ayakta iskarpin veya fotin, bacakta pantolon, yelek, gömlek, kravat, yakalık, caket ve bittabi bunların mütemmimi olmak üzere baÅŸta siperi ÅŸemsli serpuÅŸ. Bunu çok açık söylemek isterim: Bu SerpuÅŸun Ä°smine Åžapka Denir...”(4) diyerek Åžapka Kanunu çerçevesinde hem ÅŸapkayı tanıtmış hem de kılık kıyafetin nasıl olacağı ve tatbik edileceÄŸi konusunda görüÅŸlerini ifade etmiÅŸtir.

Mustafa Kemal Atatürk, 30 AÄŸustos 1925'de Kastamonu Halk Fırkası binasında da benzer bir konuÅŸma yaparak bu sefer devlet memurlarının giyimine dair ÅŸu sözleri sarf edecektir; “Devlet memurları bütün milletin kıyafetlerini tashih edecektir. Fen, sıhhat nokta-ı nazarından amelî olmak itibariyle, her nokta-ı nazardan tecrübe edilmiÅŸ medenî kıyafet iktisâ' edecektir. Bunda tereddüde mahal yoktur.”(5) Kastamonu gezisi dönüÅŸü Bakanlar Kurulu, 2 Eylül 1925’te CumhurbaÅŸkanı Gazi Mustafa Kemal’in baÅŸkanlığında toplandı. Bu toplantıda, tekke ve zaviyeleri kapatan, din adamlarının giyeceÄŸi kıyafet ile devlet memurlarının halkla aynı biçimde giyinmesini belirleyen üç kararname çıkarıldı.(6) 

Atıf Hoca, Åžapka Kanunu’ndan tam 18 ay önce yazdığı ‘Frenk MukallitliÄŸi ve Åžapka’ eserinden dolayı, yani yasanın geriye doÄŸru iÅŸletilmesi suretiyle idam edilmiÅŸti.

2 Eylül 1925 (1341) tarihli 2413 sayılı Bakanlar Kurulu kararnamesi resmi gazetede yayınlanarak konuya açıklık getirildi. Bu düzenlemelerden sonra özellikle gençler ve Aydınlar, ÅŸapka giymeye baÅŸladılar. Bilumum Devlet Memurlarının Kıyafetleri Hakkında Kararname ise ÅŸu ÅŸekildedir:

1) Ordu ve donanma mensuplarıyla ilmiye sınıfına mensup olanlardan ve yargıçlar gibi giysileri devletçe özel ÅŸekilde saptanmış bulunanların dışında tüm devlet memurlarının giysileri dünya yüzündeki uygar ulusların ortak ve genel giysilerinin aynıdır. Yani gündüz ve gecenin deÄŸiÅŸik durumlarına ve resmi törenlere göre giyilmek üzere deÄŸiÅŸik giysiler ve ÅŸapkalardır.

2) Binalar içinde başı açık bulunmak kuraldır.

3) Binalar dışında selamlaşmak şapka ile olur.

4) Genellikle halk, ordu ve donanma ve ilmiye sınıfına özgü ya da yargıçlar için olduÄŸu gibi özel yasa ile saptanmış giysileri giyemezler. Fakat devlet memurlarının giysileri her türlü halk tarafından aynen ya da çalışma durumlarına uygun surette kabul olunabilir.

Alınan bu kararlar, Siirt Milletvekili Mahmut’un, 6 Eylül 1341 (1925) tarihli “Ä°nkılâp Sahasında Yeni Bir Hamle Daha” baslıklı yazısıyla, o günkü hayatın zorunlu ÅŸartlarından olduÄŸu yönünde deÄŸerlendirildi.

(1)       Mehmet Yaman,Ä°nkılap Kanunları Hakkında Anayasal Bir Yorum, www. kriter.org,26.07.2011

(2)       Mustafa Akyol, Yakın Tarih, EtkileÅŸim Yayınları, Mart 2011,s.55

(3)       Yrd.Doç.Dr.Fahri Sakal,” Åžapka Ä°nkılâbının Sosyal ve Ekonomik Yönü Destekler ve Köstekler” http://www.turkishstudies. net/sayilar/sayi6/83sakalfahri.pdf,2007        

(4)       http://www.inebolu.bel.tr/inebolu-turk-ocagi-sapka-nutku.asp?ContentId=11

(5)       Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri, C.II, s.226. ayrıca bkz: Ä°mece, Kastamonu ve Ä°nebolu Gezileri, s.84.

(6)       Resmi Gazete (5 Eylül 1925), s.168; Hakimiyeti Milliye (4 Eylül 1925), s.1; Aydemir, a.g.e., s.147; UluÄŸ, a.g.e., s.158; Kazım Öztürk, Türk Parlamento Tarihi, 2. Dönem, 1923-1927. Cilt no 2 (Ankara: TBMM Vakfı Yayınları, 1994), s.27. aktaran Kamuran Özdemir, Cumhuriyet Döneminde Åžapka Devrimi ve Tepkiler, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Ocak 2007

(7)       Hakimiyeti Milliye (6 Eylül 1925), s.1.aktaran aynı

MÄ°LAT GAZETESÄ°