DERLEYEN: MEHMED MAZLUM ÇELİK
Türkiye’nin 1952 yılında NATO’ya girmesi safını belli etmesine ve böylece Sov-yetleri karşısına almasına sebep olmuştu. Bir-leşik Devletlere karşı Sovyetler, 1957 Suriye krizinde hem bu coğrafyada kendilerinin de bulunduğunu bildiriyor hem de Birleşik Dev-letlerin en önemli müttefiki olan Türkiye’yi çevreleyerek rakibine bir mesaj da vermiş oluyordu. Her iki ülkenin Türkiye ve Suriye üzerinden restleşmeleri tarafları neredeyse bir savaşın eşiğine getirmişti. Sovyet tehditleri karşısında Ameri-ka’nın Türkiye’yi destekleyen tutumu Sov-yetleri yumuşatmış ve Türkiye ile aralarında artık çatışma çıkma ihtimalinin olmadığını açıklayarak geri adım atmak durumunda bırakmıştır. Bununla beraber Türkiye, Suriye sınırındaki askerlerini geri çekerek normal-leşme sürecini hızlandırmıştır. Ayrıca Suu-di Arabistan’ın aldığı aracılık rolü de krizin yumuşamasında etkili olmuştur. Mısır ve Suriye’nin Birleşerek Birleşik Arap Cumhu-riyeti’ni kurmaları ve Türkiye’nin bu Cumhu-riyeti tanıması krizi sona erdirmiştir. Böylece Suriye ile Türkiye arasında bir sayfa kapan-mıştır. Ancak Türkiye ile Suriye arasındaki ilişkiler 1957 Ağustosu’ndan itibaren hiçbir zaman düzelmemiştir.
ABD: Türkiye savaşa girerse sorumluluk alırız
Rusya, Mısır ve Arap Birliği 1957"de Suriye"yi destekledi. ABD Dışişleri Bakanı John F. Dulles ise krizin en sıcak anlarında Ankara"ya gönderdiği bir mektupta Türkiye"nin endişelerini paylaştıklarını, ancak Suriye"ye askeri müdahale durumunda sorumluluk almayacaklarını bildirmişti.

DARBE GELENEĞİ BAŞLIYOR
Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Fransız mandası altına giren Suriye 1936'da Fransa'nın kontrolünde bir cumhuriyet olmuş, 1941'de bağımsızlığını ilân etmiş, Fransa kararı 1944'te tanımış ve son yabancı birlik de ülkeyi 1946 Nisan'ında terketmişti.
Türkiye ile bağımsız Suriye'nin ilişkileri, o senelerde iyi gibi görünüyordu. Hatay meselesinin halledilmesinden sonra da ortada Lozan Anlaşması'na rağmen hâlâ çözülememiş bazı sınır, gayrımenkul, kaçakçılık ve vatandaşlık problemleri vardı ama iki memleket arasında çekişmeden pek sözedilemezdi. Hattâ, 1951'de Ankara ile Şam arasında siyasî bir ittifak bile gündeme gelmişti.
Ama, Suriye'de birdenbire bazı önemli değişiklikler yaşandı. 1946'da işbaşına gelen ve ailesi aslen Konyalı olan Suriye Cumhurbaşkanı Şükrü el Kuvvetli, 30 Mart 1949'da liderliğini Albay Hüsnü Zaim'in yaptığı bir darbe ile devrildi. Bu darbe Arap dünyasında sonraki senelerde yaşanacak pekçok darbenin öncüsü olacak, Suriye'de 1950'lerden itibaren ardarda ihtilâller yaşanacak ve sabah en erken kalkan general ihtilâl yapıp devlet başkanlığı koltuğuna oturacaktı.
Türk ve ABD jetleri Sınırda Alçak uçuş yapıyor
Karşılıklı suçlamaların 1957 ilkbaharında sertleşmesi ve Suriye'nin Türk sınırına 50 bin asker yığması üzerine Türk, Ingiliz ve Amerikan savaş uçakları Suriye'nin sınır bölgelerinde uçmaya başladılar. Ankara ile Şam arasında karşılıklı notalar gidip geldi. Türk Dışişleri "Mısır ile Suriye'nin arasında büyük bir mesafe ve başka ülkeler vardır ama Suriye bizim komşumuzdur. Dolayısı ile Şükrü el Kuvvetli'nin Mısır'a değil, öncelikle Türkiye'ye yaklaşması gerekir. Suriye, âlicenaplığımızı suiistimal ediyor" şeklinde açıklamalar yaptı. Şükrü el Kuvvetli de "Türkiye'de de bir Rus ticaret heyeti var. Bu, Türkiye'nin komünist olduğunu mu gösterir?" diye cevap verdi.
Bütün bunların üzerine Halep'te binlerce Suriyeli gencin katıldığı ve Türkiye'nin protesto edildiği gösteriler yapılıyor, Türkiye de Suriye sınırına asker yığıyordu. Arabuluculuğa çalışan Lübnan'ın çabaları da sonuç vermedi.
1957 yazında Suriye'ye binlerce Rus gönüllünün gitmeye başladığı ve Sovyetler'in de çok miktarda silâh gönderdiği haberlerinin duyulması üzerine, gerilim daha da arttı. Akdeniz'deki Amerikan 6. Filosu alarma geçirilince işin içine Sovyetler de girdi ve Moskova, Amerika'nın bazı Arap ülkeleri ile beraber Türkiye'yi de "Suriye'ye karşı kışkırttığını" açıkladı!
Suudi Arabistan’ın Arabuluculuk Teşebbüsü
Buhranın global bir nitelik almak-ta olduğu bir sırada, Suudi Arabistan Kralı Suud, havayı yumuşatmak üzere teşebbüse geçmiştir. 21 Eylül 1957’de, Suudi Arabistan Dışişleri Bakan Yardımcısı, Kahire’de verdiği demeçte, Suriye’nin ne Arap komşuları ve ne de Türkiye için bir tehlike arz ettiğine hükü-metinin inanmadığını söylüyordu. Kral Suud ise 25 Eylül’de bizzat Şam’a giderek Devlet Başkanı Kuvvetli ve diğer Suriye liderleriyle görüştü.
Görüşmelerden sonra yayınlanan ortak bildiride, Arap ülkeleri arasındaki da-yanışma teyit ediliyor ve Suriye’ye ve diğer herhangi bir Arap ülkesine bir saldırı halin-de, Suudi Arabistan’ın yardıma koşacağı be-lirtiliyor ayrıca, Suriye’nin herhangi bir Arap ülkesine karşı tehlike arz etmediği de ifade ediliyordu39. Gerek bu ziyaretten önce, ge-rekse ziyaret sırasında Kral Suud’la Ürdün Kralı Hüseyin arasında mesajlar teati edilmiş ve yabancı basın Suud’un dönüşünden sonra Suriye-Ürdün ilişkilerinde bir yumuşama ol-duğunu bildirmiştir40.Kral Suud, 11-20 Ekim tarihleri ara-sında da Beyrut’u ziyaret etmiş ve oradan Türkiye ve Suriye liderlerine gönderdiği me-sajlarla da Türkiye ile Suriye arasındaki havayı yumuşatmaya çalışmıştır.
Bu sırada Kral Suud, Türk Devlet Başkanı Celal Bayar’la da temas halinde bulunuyordu. Resmen açık-lanmamakla beraber Kral Suud ile Lübnan Devlet Başkanı Chamoun görüşmeleri sıra-sında özellikle Türkiye-Suriye gerginliği üze-rinde durulduğu anlaşılmaktadır. Ayrıca Türk Devlet Başkanı’nın, Suudi Arabistan Kralı ile Lübnan Devlet Başkanı’na Türkiye’nin Suri-ye’ye karşı hiçbir tecavüz emeli beslemediği yolunda teminat verdiği de belirtilmektedir. Mekke Radyosu’nun 21 Ekim’de yaptığı bir yayında ve Washington’daki Suudi Arabistan Elçiliği’nin aynı gün yaptığı açıklamada ise Kral Suud’un Suriye ile Türkiye arasındaki uyuşmazlıkta arabuluculuk yapmayı teklif et-tiği, bu teklifin Kral’ın Beyrut ziyareti sırasında gerek Türk Devlet başkanı Celal Bayar’a, gerekse Suriye Devlet Başkanı Kuvvetli’ye bildirdiği ve her iki ülkenin de bu teklifi kabul ettikleri bildiriliyordu. Açıklamada, Türkiye ve Suriye temsilcilerinin iki gün içinde Kralla beraber Suudi Arabistan’ın Damam şehrinde buluşacakları da yer alıyordu.
Suriye Hükümeti, Kral Suud’un mevcut gerginliği ha-fifletecek tavassutunu memnuniyetle kabul ettiğini açıklamış, Washington’daki Suriye Büyükelçiliği de bu hususu teyit etmiştir43. İddia edildiğine göre, Suriye Devlet Başkanı Şükrü Kuvvetli, arabuluculuk teklifini kabul etmiş, ordu ise reddedilmesini istemiştir. Bu sırada Mısır’ın nüfuzu altında bulunan Suri-ye, arabuluculuk yoluyla Suudi Arabistan’ın prestij kazanmasını herhalde istemezdi44. An-laşılan oydu ki Mısır’ın etkisinde kalan Suriye Suudilerin arabuluculuk teklifini reddetmişti. Buhran boyunca Mısır Suriye’nin tarafını tut-muştur45. Nitekim Mısır gazeteleri Kral Su-ud’a “Amerikan Ajanı” diyerek saldırıyorlar ve arabuluculuk teklifini Amerikan Dışişlerinin isteği üzerine ortaya attığını ileri sürüyorlar-dı46. Bu arada arabuluculuk görüşmeleri çer-çevesinde Devlet Bakanı Fatin Rüştü Zorlu başkanlığındaki bir Türk heyeti 22 Ekim’de Suudi Arabistan’a vardı47, ancak Suriye heye-ti gelmedi. Suriye, Kral Suud’un teklifini ev-velce tasvip edip Genel Kurmay Başkanı Afif El-Bızri’yi Riyad’a göndermeğe karar verdiği halde son anda bundan caymıştır.
ABD VE RUSYA KARŞI KARŞIYA
Dr. Ömer E. Kürkçüoğlu"nun "Türkiye"nin Arap Ortadoğusu"na karşı politikası (1945-1979)" kitabında belirttiği gibi, Suriye krizi ABD ve Sovyet Rusya"nın Ortadoğu"daki ilk doğrudan doğruya çatışması haline gelmişti.
Sovyet Başbakanı Mareşal Bulganin 10 Eylül"de Başbakan Adnan Menderes"e gönderdiği mektupta Türkiye"nin Suriye sınırında yaptığı yığınağın askeri müdahale amacı taşıdığını, ABD"nin bu maksatla Türkiye"ye silah gönderdiğini iddia etmişti. Suriye ile savaşın "mahalli" boyutlarda kalmayacağı uyarısında bulunan Bulganin, Türkiye"nin müdahale etmesi halinde başına bela alacağı mesajı vermişti.
Bulganin"e cevap veren Menderes ise Türkiye"nin ne Suriye"ye, ne de herhangi bir başka ülkeye saldırı niyetinde olmadığını belirtmişti. Menderes ortada ciddi bir savaş ihtimali bulunmadığı, üstelik Suriye herhangi bir şikayete yeltenmediği halde Moskova"nın Şam adına konuşmasından endişe duyduklarını ifade etmişti.
Menderes Moskova"nın Suriye"yi silah deposuna çevirmesinin Türkiye"nin güvenlik endişesini artırdığını belirtmiş ve Bulganin"e 1940"larda Moskova"nın Kars ve Ardahan ile ilgili girişimlerini de hatırlatmıştı.
"HALEP"E, HALEP"E."
Moskova"nın köpürttüğü kriz, Suriye tarafından BM"ye de taşındı. Dr. Hüseyin Bağcı"nın "DP dönemi dış politikası" kitabında aktardığı bilgilere göre Suriyeliler BM Genel Sekreterine verdikleri memorandumda şu iddialarda bulunmuşlardı:
"Halen Suriye -Türkiye sınırına yakın yerlerde şimdiye kadar eşi görülmemiş şekilde ve gereksiz olarak birkaç ağır tümenin yığılması sonucunda Suriye"ye fiili olarak bir askeri tehdit sözkonusudur. Bu birlikler sürekli olarak da takviye edilmektedir. Şimdi bu birlikler küçük bir alanda bulunmaktadırlar ve yakın bir saldırıyı belirleyecek şekilde mevzilendirilmişlerdir. Türk kıtalarına bir slogan verildiği açıktır. "Halep"e, Halep"e" gibi açıkça söylenilen bu sloganlar sürekli olarak tekrarlanmaktadırlar."
Kriz Washington ve Moskova arasında güç gösterisine dönüşmüştü. Türkiye"nin Suriye"ye askeri müdahalesine sıcak bakmayan ABD Ankara"nın endişelerini paylaştıklarını belirtmekle birlikte, BM onayını almayan bir müdahalede sorumluluk üstlenmeyeceklerini bildirmişti. Türkiye"ye diplomatik yolları kullanmasını salık veren ABD"nin Dışişleri Bakanı John Foster Dulles 10 Eylül 1957"de Ankara"ya gönderdiği mektupta askeri bir harekata niyetli olmadıklarını açıkça ifade etmişti.
Sovyet Rusya Başkanı Nikita Kruşçev 9 Ekim 1957"de "New York Times" gazetesine verdiği demeçte şunları söylemişti:
"Askerlerini Suriye sınırına çekmekle Türkiye bizimle olan sınırında boşluklar açıyor. Bunu yapmaması gerekir. Çünkü çok zayıftır. Bir savaş halinde Türkiye bir gün bile dayanamaz. Savaş patlak verirse, biz Türkiye"nin yakınındayız; siz(Amerikalılar) ise değilsiniz. Silahlar patlayınca, roketler uçmaya başlayabilir, o zaman da düşünmek için vakit artık çok geç demektir."
10 Ekim"de ABD Dışişleri Bakanlığı"ndan yapılan açıklamada ise "Aradaki uzaklığa rağmen, Kruşçev Türkiye"nin dost ve müttefiği olan ABD"nin Kuzey Atlantik Anlaşması(NATO) gereğince yüklendiği taahhütleri hafife alacağını sanmamalıdır" deniliyordu. İki Sovyet savaş gemisinin Suriye"nin Lazkiye limanını ziyaret etmesine misilleme olarak ABD savaş gemileri de İzmir limanına uğramışlardı.
Savaş asla olmayacak
Sovyet Dışişleri Bakanı Andrei Gromiko BM Genel Kurul başkanına gönderdiği bir mektupta Türkiye"nin 27 Ekim seçimlerinden sonra Suriye"ye saldıracağını iddia etmişti. İddiaları reddeden Türkiye"ye göre ise Ruslar suni bir savaş ortamı hazırlayarak Ortadoğu"da kendisine uydular bulmak istiyordu.
Kriz, Suud-i Arabistan"ın arabuluculuk çabaları sonucunda yumuşamaya başladı. Suriye ve Suud-i Arabistan ortak bildirisinde Suriye"nin Ürdün"e yönelik herhangi bir girişim içerisinde olmadığı kaydedildi. Bazı Asya ülkeleri de krizin müzakereler yoluyla çözümlenmesi için devreye girdiler. Bu girişimler sonucunda Suriye, BM"deki tasarılarını geri çekti.
Aslında savaştan en fazla söz eden Sovyet Rusya bile Türkiye ve Suriye arasında bir savaşa ihtimal vermiyordu. Dr. Ömer E. Kürkçüoğlu"nun verdiği bilgilere göre 29 Ekim 1957 günü, sürpriz şekilde, Türkiye"nin Moskova Büyükelçiliği"nde düzenlenen cumhuriyetin kuruluş yıldönümü resepsiyonuna katılan Kruşçev şunları söylemişti:
"Barışa! Barışa! Savaş isteyen her kimse kahrolsun! Bırakın kendi kendine savaşsın! Fakat savaştan niçin bahsediyorsunuz? Savaş asla olmayacak!"
Herkesin savaştan bahsettiğini söyleyenlere Kruşçev, "Savaş bahsi ne kadar çok edilirse, gerçekleşme ihtimali de o kadar az demektir" diye cevap vermişti. Bulganin de Menderes"e gönderdiği mektupta üslubunu yumuşatmış, Moskova"nın hiçbir Arap devletiyle gizli anlaşma yapmadığını söylemiş ve Rusların "Milli Mücadele"de Türkiye"ye yardım ettiğini hatırlatmıştı.
Ekimin son günlerinde artık savaş ihtimali ortadan kalkmıştı. 1958 yılı başlarında Mısır ve Suriye"nin birleşmesinin Ankara tarafından da tasvip edilmesiyle kriz tamamen son bulmuştu. Suriye"nin Moskova"nın güdümüne girmesinden ise Mısır ile birleşmesi ehven görülmüştü.
O dönemde Ürdün Büyükelçisi olan Mahmut Dikerdem"in kaydettiği gibi Türkiye"nin Suriye hududuna asker yığması siyasi bir manevradan ibaret idi.
Kral Hüseyin"in hayal kırıklığı..
1957 Ağustos"unda İstanbul"da "Şale Köşkü"nde Irak ve Ürdün Krallarıyla, Cumhurbaşkanı Celal Bayar ile Başbakan Adnan Menderes arasında yapılan görüşmelere Ürdün Büyükelçisi Mahmut Dikerdem de katılmıştı. Dikerdem"e göre toplantıdan Türkiye, Irak ve Ürdün Ortadoğu meselelerinde tam bir görüş birliği içinde çıkmıştı. Dikerdem hatıralarında Türkiye ve Suriye arasında savaş ihtimalini tetikleyen süreci ise şöyle anlatıyordu: "İstanbul toplantılarından sonra Kral Hüseyin Avrupa gezisine çıktı, ben de Amman"da görevimin başına döndüm. Bu arada Türk-Suriye ilişkilerinin gerginleşmeye yüz tuttuğu görüldü. İstanbul"daki üçlü toplantıdan kuşkulanan Suriye ve Mısır hükümetleri Türkiye"nin Suriye"ye karşı askeri bir harekete geçmeye hazırlandığına dair haberler yaymaya başladılar. Belki de Türkiye"nin Irak"la Ürdün"ü birleştirme çabalarını ve İngiltere ile Amerika"nın bu çabalara destek olduklarını haber almışlardı. Önce radyo ve basın yoluyla dünyaya duyurulan bu haberler 1957"nin Ekim ayında resmi nitelik aldı. Arap Birliği Siyasi Komitesi Türkiye"nin Suriye üzerindeki tehditlerine karşı Arap devletlerinin ortak bir girişimde bulunmalarını kararlaştırdı. 15 Ekim"de Suriye Dışişleri Bakanı Halil Kallas Şam"daki Amerika, Sovyet ve Irak elçilerini kabul ederek Suriye sınırında Türk ordusunun yığınak yaptığını ileri sürdü. Ertesi gün Amman"da, Avrupa gezisinden yeni dönmüş olan Kral Hüseyin Amerika ve İngiltere Büyükelçileri ile beni ayrı ayrı kabul ederek-Arap Birliği"nin aldığı karar gereğince
Türkiye"nin Suriye sınırındaki askeri yığınağından duydukları endişeyi belirtti. Hüseyin"le bu görüşmem ilginçtir. Aslında Ürdün Kralı Türkiye"nin Suriye üzerinde baskı yapmasından kaygı değil sevinç duyuyordu ama Arap Birliği dayanışmasına uyduğunu göstermek zorunda idi. Görüşmemiz gayet dostça bir hava içerisinde geçti, Kral adeta benden Suriye sınırında yığınak yaptığımızı doğrulamamı bekliyordu. Oysa ben Amman"a dönmeden önce Ankara"da yaptığım temaslardan Suriye ile aramızdaki gerginliğin askeri bir harekete yol açacak kadar vahim olmadığını öğrenmiştim.
Gerçi "Şale Köşkü toplantısı"ndan hemen sonra İstanbul"a gelen bir Amerikan yetki-lisinin gizli evrak çantasının otelde kayboluşu kamuoyunda epey heyecan yaratmıştı. Basına da yansıyan söylentilere göre, yitirilen ya da çalınan evrak çantasından Arapların eline geçen belgeler Amerika"nın Suriye üze-rine yürümesi için Türkiye"ye yeşil ışık yaktığını kanıtlıyordu. Hatta Ankara"da iken görüştüğüm kimi yetkililer Türk ordusunun Suriye"ye yürümesinin bir an meselesi olduğuna inanmışlardı. Fakat Amman"a dönerken talimat almak üzere yanına gittiğim Dışişleri Genel Sekreteri Melih Esenbel bana: "Hiç bir askeri hareket olacağı yok, rahatça görevinin başına dönebilirsin" demişti. Esenbel gerçek durumu iyi biliyordu, nitekim Türk-Suriye gerginliği siyasal bir manevra olmaktan öteye geçmedi. Ben de Kral Hüseyin"e Türkiye"nin komşularına karşı hiçbir kötü niyet beslemediğini söylemekle yetindim. Hüseyin belki de o anda hayal kırıklığına uğramıştır."
1957 krizinde de aynı aktörler rol oynamıştı!
Bugün Esed rejiminin gitmesini isteyen Mısır, 1957"de Suriye"nin müttefiki idi. Mısır"da Albay Cemal Abdünnasır askeri bir darbeyle iktidarı ele geçirmişti. Popüler Arap milliyetçiliğinin liderliğine soyunan Nasır Suriye"nin siyasi elitlerini de yanına çekmişti.1957"de Türkiye ile birlikte "Bağdat Paktı"nda yer alan İran ve Irak ise bugün Esed rejimini destekliyorlar. Ürdün ve Suud-i Arabistan 1957"de de Suriye hükümetinin devrilmesini istiyorlar ancak popüler Arap milliyetçiliğinin baskısıyla Suriye"ye askeri müdahaleyi açıkça desteklemekten kaçınıyorlardı. 1957 krizinde de Sovyet Rusya uluslararası arenada Şam"ın patronu gibi davranıyordu. Rusya Ortadoğu"da köprübaşı olarak Suriye"yi gözüne kestirmişti. Aslında kriz Moskova"nın Ortadoğu üzerindeki oyun planları çerçevesinde kızışmıştı.

ABD ise Sovyet Rusya"nın Suriye üzerinden Ortadoğu"da nüfuzunu yaymasından rahatsızlık duyuyordu. Suriye krizi "Soğuk Savaş"ın Ortadoğu"daki yansımasıydı. Öte yandan ABD ve hatta İsrail"e göre, Moskova"nın Suriye"yi silahlandırması büyük bir endişe kaynağı bile değildi. Oysa, İkinci Dünya Savaşı sonrasında Kars ve Ardahan üzerinde hak iddia eden Sovyet Rusya"nın Suriye"yi silahlandırması Türkiye için güvenlik sorunuydu. Türkiye "Bağdat Paktı"nın kurulmasına da öncülük etmişti. Pakta İran, Irak ve Pakistan ve İngiltere katılmıştı. Menderes hükümeti Ürdün, Suriye, Lübnan ve Mısır"ın pakta girmesi için çabalamış ama başaramamıştı.
Türkiye ABD"nin de pakta girmesini istiyordu. Zira ABD"nin katılması, Lübnan ve Ürdün"ün de katılmasını sağlayacaktı. Oysa ABD, Ortadoğu"da Türkiye"nin öncülük ettiği bir paktı çok da uygun bulmuyordu. Ortadoğu"daki çıkarlarını yeniden tanzim etmek isteyen Fransa da Türkiye"nin üstlendiği rolden rahatsız idi. Bölge ülkeleri arasındaki çelişkileri derinleştiren Suriye krizinden azami derecede istifade eden Sovyet Rusya ise paktın genişlemesini engellemişti.
Devrik lider, darbeciye böyle seslendi: El pezevenk, el deyyuus, el kerhaneciii!
1957'de Mısır lideri Cemal Abdülnasır ile elele verip sadece memleketini değil, bütün Ortadoğu'yu birbirine katan Şükrü el Kuvvetli, Suriye'ye sonradan göçetmiş Konyalı bir Türk ailenin çocuğu idi.
1891'de Şam'da doğdu, Suriye'nin Osmanlı toprağı olduğu Birinci Dünya Savaşı yıllarında ayrılıkçı faaliyetlere karıştığı için İttihad ve Terakki'nin üç güçlü liderinden Cemal Paşa'nın emriyle tutuklandı, Şam'da kapatıldığı hapishanede biraz fazla dayak yedi, intihara teşebbüs etti ve son anda kurtarıldı.
SÜRGÜNDE ÖLDÜ
Suriye'de Osmanlı idaresinin ardından kurulan Fransız mandası sırasında da rahat durmadığı için idama mahkûm oldu, kaçtı, uzun seneler sürgünde kaldı, 1932'de ilân edilen genel aftan sonra memleketine döndü ve 1943'te cumhurbaşkanı seçildi.
İngilizler'in de desteğini alarak Fransız birliklerinin 1946'da Suriye'yi terketmesini sağlayan Şükrü el Kuvvetli, 1948'deki Arap-İsrail savaşında Suriye'nin yanısıra diğer Arap ülkelerinin yenilgiye uğraması üzerine gücünü kaybetti ve 1949 Mart'ında Albay
Arap dünyasında darbelerin öncüsü: Albay Hüsnü Zaim.
Hüsnü Zaim'in yaptığı bir darbe ile devrildi. Bir süre hapiste kaldıktan sonra Mısır'a sürgüne gönderildi ama 1955'te Şam'a döndü ve yeniden cumhurbaşkanı oldu.
El Kuvvetli'nin bu defaki iktidarı, Mısır lideri Cemal Abdülnasır'ın gölgesi altında kaldı. Genelkurmay Başkanı General Afif el Bizri'nin yönlendirmesiyle memleketini Sovyet güdümüne soktu ve Suriye'nin 1958 Şubat'ında "Birleşik Arap Cumhuriyeti" adı altında Mısır ile birleşmesi anlaşmasını imzaladı. Ama, 1959'da bu defa Abdülnasır ile çatıştı, istifa etmek zorunda kaldı, yeniden sürgüne gitti ve 1967'de Lübnan'da öldü.
Aslen Konyalı olan bu renkli politikacı, Arap siyaset tarihine de geçen en meşhur konuşmasını 1949'da askerî darbe ile devrilişinden sonra gönderildiği Mısır'da yapmıştı. Kahire Radyosu'nda Su-riyeliler'i Şam'da iktidarda bulunan askerî rejime başkaldırmaya çağırırken bir anda heyecanlanan Şükrü el Kuvvetli, kendisini deviren Hüsnü Zaim'e hitaben "Hüsniii! El pezevenk el kebîr (büyük pezevenk), El deyyuus el ekber (en büyük deyyus), el kerhâneciiii" diye haykırmıştı.
Basınımız o günlerde savaş tamtamları çalmakla meşguldü
SURİYE'de 1957'de olup bitenleri, bütün dünya çok yakından takip ediyor, Türk gazetelerinde de "Şam'da olup bitenlere artık izin verilmemesi" gerektiği konusunda yazılar çıkıyordu.
Bu yazılardan biri, zamanının önde gelen romancılarından kabul edilmesinin yanısıra asıl mesleği gazetecilik olan Peya-mi Safa'ya aitti. Peyami Safa, Milliyet'te 1957'nin 27 Ağustos'-unda yayınlanan "Suriye Vak'-ası ve İstanbul Konferansı" başlıklı yazısında Amerika ile İngiltere'nin Suriye'ye müdahale etmesini istiyordu.
AMERİKA NEREDE?
İşte, Peyami Safa'nın yazısının bazı bölümleri:
"Suriye, yıllardanberi kızıl propagandanın Ortadoğu santrallerinden biri hâline gelmişti.
Türkiye'den kaçan mâhudlar (komünistleri kastediyor), orada faaliyetlerine devam ediyorlardı. Suriye ordusunun kızıllaşması, orada sistematik bir tarzda çalışan Sovyet ajanlarının en büyük hedefe vardıklarını gösteriyor. Artık, Suriye'yi peyk devletler (doğu bloku ülkeleri) arasında farzetmekten daha tabiîbirşey yoktur.
Bir İngiliz gazetesinin dediği gibi 'Şimdi Türkiye, hemen Sovyet kontrolü altında bulunan memleketler tarafından sarılmış olduğuna göre, herhalde kendini âdetâ tahammül edilmez bir tehlikeye mâruz hissetmekte ol-
sa gerektir'.
Suriye hâdisesi yalnız Türkiye'yi değil, bütün Ortadoğu memleketlerini aynı tehlike ile karşı karşıya getirmiştir Irak, Ürdün, Lübnan, Suudi Arabistan, hattâ Mısır bu tehlikenin manevî sahası içindedir.
Irak ve Ürdün krallarının iştirak ettikleri İstanbul Konferansı, Ortadoğu'nun bu en hayatî meselesi üzerinde durmuş olmalıdır.
Hem Ortadoğu'da barışı, hem de petrolleri tehdit etmesi bakımından Suriye hadisesine İngiltere'nin ve bilhassa Amerika'nın seyirci kalmasına imkân yoktur.
Temenni edelim ki bu Suriye vak'ası, dostlarımız Amerika ve İngiltere'nin -Kıbrıs misâlinde olduğu gibi- yıllardanberi Ortadoğu'da takip ettikleri çarpık ve sakar politikanın son kötü sürprizi olsun.
...Suriye vak'asından sonra Ortadoğu'nun her tarafında, işiten kulaklar için fâsılasız tehlike düdükleri çalmaya başlamıştır..."
KAYNAKLAR:
- Türkiye’nin Ortadoğu Siyasetine Etkisi Bakımından 1957 Türkiye-Suriye Krizi, Mustafa Bostancı
- Türkiye 1957"de savaşın eşiğinden döndü, Abdullah Muradoğlu
- Suriye işi eskiden daha büyük dertti 1957'de neredeyse savaş açacaktık, Murat Bardakçı
Henüz yorum yapılmamış.