“Mesele sığınmacı sayısı değil bizim bakış açımız”

Suriye’deki savaşın baÅŸladığı Mart 2011’den itibaren Türkiye kapılarını muhacirlere açtı. Evlerini, yurtlarını, geçmiÅŸlerini geride bırakarak, kapılarını açan Türkiye’ye sığınan Suriyeliler ilk günden beri gündemden hiç düşmedi. Bir kısım başımızın üzerinde yerleri var derken diÄŸer bir kısım ise kapılarımızı açtığımız ilk günden beri hoÅŸgörüsüz söylemler içerisine girdi. GeçtiÄŸimiz günlerde CumhurbaÅŸkanımız Recep Tayyip ErdoÄŸan’ın Suriyeliler’e vatandaÅŸlık verilebilir açıklamalarından sonra derinleÅŸen tartışmalar hakkında Medipol Ãœniversitesi Ä°nsan ve Toplum Bilimleri Fakültesi Öğretim Ãœyesi Prof. Dr. Bekir Berat Özipek ile konuÅŸtuk.

Türkiye’deki Suriyeliler’e toplumumuz nasıl bir bakış açısıyla yaklaşılıyor? Siz bu durumu nasıl deÄŸerlendiriyorsunuz?
Aslında yaÅŸanan eski bir hikâye. Ä°nsanlık tarihi boyunca bazı insanlar evlerinden, yurtlarından, geçmiÅŸlerinden, ailelerinden kopup dünyanın baÅŸka bir tarafına savrulmuÅŸlardır. Savrulan bu insanlara bazı insanlar kol kanat germiÅŸ, kucak açmıştır; bazıları da haklarını ihlal etmiÅŸ, aÅŸağılamıştır. Åžu an bizler, binlerce kez tekrarlanmış bu hikâyenin 2000’li yıllarından bir kesitindeyiz. Türkiye toplumuna baktığımız zaman, mültecilere karşı merhametli, adaletli olan, onları anlamaya çalışan, onlarla dayanışma içerisinde olmamız gerekir, diyen bir grup var. Bir de Avrupa’daki Türkiye kökenli insanlara, Amerika’da siyahlara olduÄŸu gibi ırkçı bir yaklaşımla bakan insanlar var. Aslında hayatı daha iyi yapmaya çalışan güçlerle onu daha da içinden çıkılmaz hale getirmeye çalışan güçler arasında bir gerilim yaşıyoruz. Çok şükür ki ÅŸu an da Türkiye’de, mültecilere karşı kol kanat geren, onlar bizim misafirimizdir başımızın üstünde yeri vardır, ÅŸeklinde ifade edebileceÄŸimiz yaklaşım belirleyici ve kamu politikasını belirleyen de o.

Başımızın üstünde yerleri var

Egemen olan siyasi iradenin Suriye’den gelenlere karşı tutumu hakkında ne düşünüyorsunuz?
“Türkiye için sığınmacıları kabul etmek hem ahlaki bir ödev, hem uluslararası hukuktan kaynaklanan bir hukuki sorumluluk hem de inanlar açısından dini bir yükümlülüktür. Åžu an sığınmacılara karşı “onların başımızın üstünde yerleri vardır” diyen yaklaşımın temsil ettiÄŸi siyasi irade egemen. Bu da mültecilerin çektikleri bütün sıkıntılara, acılara raÄŸmen hayatlarını kolaylaÅŸtıran bir etmen. Ben de yaÅŸadığım ülkede kırılgan gruplara karşı dayanışmayı, adaleti savunan bir birey olarak ÅŸu an bu kamu politikasının, siyasi iradenin egemen olmasından memnuniyet duyuyorum. Ä°nsan olarak kendimi insan onuruna yaraşır bir dünyaya daha yakın hissediyorum.

Korkunç bir zulümden kaçarak ülkemize sığındılar

Suriyelilere vatandaşlık hakkı verilebileceği yönündeki açıklamadan sonra birçok görüş ortaya atıldı. Siz bu açıklamaları nasıl değerlendirirsiniz?
Bir gerçek var ki korkunç bir zulümden, bir diktatörden kaçarak bizim ülkemize sığınarak kendisini ve ailesini korumaya çalışan insanlar var. O diktatör orada egemen iken kısa vadede geri dönme ihtimalleri yok denecek kadar az. Onların burada yaÅŸadıkları ve önemli bir bölümünün burada kalacağı gibi bir gerçek var artık. Dolayısıyla sığınmacıların yaÅŸantısını hepimiz açısından kolaylaÅŸtıracak düzenlemelere ihtiyaç var. VatandaÅŸlık vermek bunlardan biri. Anlamlı ve deÄŸerli olduÄŸu kadar gerçekçi olan da bu. Bu arada bazı hususların altını çizmek gerek; ÅŸu an 3 milyon Suriyeli burada diye 3 milyon Suriyeli’nin de vatandaÅŸlık talep ettiÄŸini düşünmemek gerekiyor. Bir kısmı çalışma hakkı, yerleÅŸme hakkı ve benzeri ÅŸekilde hayatlarını kolaylaÅŸtıracak düzenlemeler istiyor iken, bir kısmı da Batı’da yaÅŸamak istiyor. Yani tümünün vatandaÅŸlık istemesi gibi bir durum yok. Ancak 3 milyonun da istediÄŸini düşünelim; bu da meÅŸrudur ve Türkiye’nin ekonomisini olumsuz yönde etkileyeceÄŸine iliÅŸkin kaygıların mantıklı, tutarlı ve iktisadi bakımdan da anlamlı bir temeli yoktur.

Türkiye ekonomisi bu durumdan olumsuz etkilenmeyecek diyebilir miyiz?

Bazıları çok basit bir şekilde 3 milyon kişinin sofraya ekleneceğini, onların hiçbir şey üretmeden, bir katkı sağlamadan, değer katmadan sofrada yer alacağını düşünüyor. Bu ekonomi bilmeyen, sosyoloji bilmeyen, toplumu, insanı tanımayan insanların basit ve yüzeysel yaklaşımı. Şöyle düşünmek daha doğru: Bizim 80 milyon nüfusumuz 3 milyon artacak; o da tümü vatandaş olursa veya olmayı isterse. Ama bir an için öyle farz edelim; gelenler aynı zamanda üretici olarak bu toplumda pastanın büyümesine katkıda bulunacak. Hali hazırda yaptıkları işlerle, bazı sektörlerle zaten bir canlılık sağlamış durumdalar. Geçenlerde bir kafeye gittim orada Arap kahvesi sattıklarını gördüm. Bunlar aslında kültürel çeşitliliği arttıran, kaybolan renklerden birine daha katkı sağlayan unsurlar. Cumhuriyet ile beraber tek renkli, tek boyutlu hale gelmiş olan toplumumuz belki de bir felaketin sonucu bile olsa o renklerden birine kavuşmuş oluyor.

“Kötülük sıradanlaÅŸtı”

Bütün bunların ötesinde özellikle ünlü bazı isimlerin diline yansıyan ayrımcı, ırkçı, utanç verici ifadeleri duyduÄŸum zaman beÅŸeri varoluÅŸumuz adına üzülüyorum. Çok açık bir ÅŸekilde kötülüğü dile getirebildiklerini görüyorum. Bu bir düşünürün, “Kötülüğün sıradanlaÅŸması” dediÄŸi olayın yansıması yaÅŸadığımız.

Muhalefet parti liderlerinin Suriyeli mültecilere vatandaşlık verilmesi konusundaki tutumları hakkında ne düşünüyorsunuz?
Tehcirden 100 yıl sonra bile Ä°ttihatçı Kemalist gelenek, fırsatını bulduÄŸunda yeniden insanları evlerinden, yurtlarından koparıp tehcir edecek zihniyeti hâlâ içinde canlı tutuyor. Suriyeliler’e ev vermeyin, iÅŸ vermeyin, verenlerle selamı kesin diyen ırkçı, ayrımcı bir zihniyet bu.

Tarihin bize yüklediği sorumluluklar var

Tarihin bizlere yüklediÄŸi sorumluluklar vardır, coÄŸrafyanın yüklediÄŸi sorumluluklar vardır, aynı apartmanda yaÅŸamanın yüklediÄŸi sorumluluklar vardır. EÅŸinden ÅŸiddet görüp de kapınıza can havliyle koÅŸan komÅŸunuzu içeriye almamazlık edemezsiniz. Evinize aldığınız ilk andan itibaren de kapının önüne koymaya çalışamazsınız. CHP ve MHP’nin mültecilere karşı yaklaşımları, insan olarak sorumluluklarımızı engellememeli. Bu konu siyasi tarafgirliÄŸin ötesinde deÄŸerlendirilmesi gereken bir konu. Aylan bebeÄŸin o görüntüsü bazı meselelerin siyasette araç olarak kullanılmaması gerektiÄŸini hatırlatmalı. Her ÅŸey siyaset aracı olarak kullanabiliyor bu ülkede; ancak dünyanın en savunmasız insanlarını, sığınmacıları bu konunun dışında tutmak gerek. 

Suriyeliler’e vatandaÅŸlık verilmesiyle ilgili açıklamalardan sonra muhalefet parti liderleri referanduma gidilsin ÅŸeklinde açıklamalarda bulundular. Bu konu referanduma taşınırsa sizce nasıl bir sonuç çıkar?

Mülteci meselesiyle ilgili aslında pek çok defa oylama yapmış durumdayız. Belki doğrudan vatandaşlık değil ama sığınmacılara yönelik birbirinden taban tabana farklı iki siyasa önerisi oylandı. Seçimlerden önce onları tehcir edelim, bu ülkeden gönderelim diyen alternatif ile onların başımızın üzerinde yeri vardır diyen alternatif yarıştı. Ve ikincisi kazandı. Dolayısıyla mültecilere verilecek hakları tek tek çalışma hakkı, vatandaşlık hakkı şeklinde referanduma götürmemiz gerekli olmayabilir. Genel olarak mültecilere yaklaşım tarzı son iki seçimde zaten oylandı ve daha insani olan yaklaşım kazandı. Dolayısıyla da mültecilere verilecek olan vatandaşlık hakkında ayrıca referanduma gidilmesi gerektiğini düşünmüyorum.

Bakış açımızı değiştirmeliyiz

Türkiye hem yüzölçümü hem de nüfusu bakımından büyük bir ülke. Burada mesele sığınmacı sayısının ne kadar fazla olduğu değil, önemli olan bizim gönlümüzün ve bakış açımızın genişliği. Bizler yaklaşımımızı, bakış açımızı değiştirirsek, bir felaket sonucu buraya gelmiş olan insanların yük olarak görülmemesi gerektiğini anlayabiliriz. Kendimizin de bir gün bu duruma düşebileceği ihtimalini de göz önünde bulundurarak hepimiz için hayatı daha yaşanılabilir kılacak bir perspektif ve yaklaşımı egemen kılmamız gerek.

Dilara Hut / Prof. Dr. Bekir Berat Özipek