Şevket Hüner: Coğrafya Kader midir?

Ä°bn-i Haldun’a atfedilen "CoÄŸrafya kaderdir" tespitine göre insanın, içinde bulunduÄŸu mekânın iklimi, siyaseti, kültürü ve imkânlarıyla kuÅŸatılmışlığı çoÄŸu zaman bir kader gibi algılanır. Ancak Kuran, Nisâ Suresi 97. ayeti ile, insanın edilgen bir 'coÄŸrafya kurbanı' olmasını reddederek onu mekânı aÅŸabilen, gerekirse onu terk edip yeniden inÅŸa edebilen etken bir özne konumuna yükseltir.

Melekler, kendi kendilerine zulmeden kimselerin canlarını alırken “Ne haldeydiniz de (böyle çakılıp kaldınız)?” diye soracak. Onlar, “Biz yeryüzünde güçsüzdük!” diye cevap verecekler. (Melekler)“Allah’ın arzı yeterince geniÅŸ deÄŸil miydi, hicret etseydiniz ya?” diyecekler. Ä°ÅŸte bunların varacağı yer cehennemdir. Orası ne kötü bir varış yeridir. (Nisâ / 97)

Bu çeliÅŸki, aslında kader anlayışının iki farklı yorumunu açığa çıkarır. “CoÄŸrafya kaderdir” diyen bakış, insanı tarihin ve mekânın kurbanı yapar, ayet ise insanı tarihin öznesi olmaya davet eder. Bu çaÄŸrı, hicretin sadece mekânsal bir yer deÄŸiÅŸtirme deÄŸil, aynı zamanda zihinsel ve ruhsal bir özgürleÅŸme olduÄŸunu hatırlatır. Zulmü normalleÅŸtiren, imkânsızlığı bahane eden bir duruÅŸ yerine, Allah’ın arzının geniÅŸliÄŸini fark eden, yeni yollar arayan bir irade talep edilir.

Dolayısıyla asıl mesele, coğrafyanın insanı belirlemesi değil, insanın coğrafyayı nasıl anlamlandırdığıdır.Mekân, insanı kuşatabilir ama aynı zamanda ona yeni ufuklar da açabilir. Tarih boyunca hicret eden peygamberler, sürgün edilen toplumlar, göç eden kavimler, coğrafyanın kader değil, bir imtihan olduğunu göstermişlerdir.

Bir tarafta insanın doğduğu çevrenin ve koşulların hayatını biçimlendirdiği söylenirken, ayet ile şartlarını değiştirme imkânı varsa bunlara mahkûm olunmadığı hatırlatılır. Buna göre, coğrafya başlangıcı belirleyebilir, fakat başlangıç ile varış noktası aynı şey değildir.

Nisâ Suresi 97. ayetini, “Ä°nsan hayatına seçmediÄŸi ÅŸartlarla baÅŸlar” ÅŸeklinde anlarsak, nerede doÄŸduÄŸumuz, bize verilen ÅŸartlar içinde ne yaptığımız, hangi imkânları deÄŸerlendirdiÄŸimiz ve hangi noktada deÄŸiÅŸim aradığımız ahlaki bir mesele hâline gelir.

Coğrafya insanın başlangıç koşullarından birini oluşturur. Doğduğumuz yeri seçemeyiz ama bulunduğumuz şartlar karşısında ne yapacağımız konusunda belirli ölçülerde söz sahibiyiz. İnsan, kendisine verilmiş olan şartlarla sınırlıdır, fakat yalnızca bu koşullardan ibaret değildir.

Ayet, bütün insanların her durumda bulunduğu yeri terk etmek zorunda olduğunu söyleyen basit bir coğrafya değişikliği çağrısı değildir. Burada ölüm meleklerince sorgulananinsanlar, kullanmadığı imkânlardan dolayı kınanmaktadırlar.Coğrafya kader olabilir, ama mazeret olmak zorunda değildir. Ayetle reddedilen mazeretin mutlaklaştırılmasıdır.

"CoÄŸrafya kaderdir" söylemi, insanın kendi edilgenliÄŸini ve eylemsizliÄŸini meÅŸrulaÅŸtırdığı konforlu bir alana dönüşme riski taşır. Nisâ Suresi’nin 97. ayeti ise iradeyi, eylemi ve özgürleÅŸme imkânını mekânın katı sınırlarının üzerine yerleÅŸtirir. Ä°nsan, doÄŸduÄŸu toprağın iklimine mahkûm bir bitki deÄŸil, adımlarını ruhunun ve inancının ufkuna doÄŸru atabilen bir yolcudur. Dolayısıyla asıl kader, doÄŸulan coÄŸrafyanın duvarları deÄŸil, o duvarları aÅŸacak iradeyi gösterip gösterememektir.

Ayette mazlumların cehenneme götürülmesinin nedeni, mazeretsiz biçimde zulüm düzeninin içinde yaşamayı normal görmeleridir. Zulme razı olmak, vicdanın susturulmasıdır. Böylece dünya, zulme rıza gösterenlerin sessizliğiyle cehenneme dönüşür. Adaletin yerine korku, merhametin yerine çıkar, hakikatin yerine suskunluk hâkim olur. Zulüm, doğası gereği yayılmacıdır ve engellenmediği ya da ona boyun eğildiği sürece etki alanını genişletir. Bu durum da dünyayı korku ve endişe içinde yaşanan adeta bir cehenneme çevirir.

Ä°nsanın hikâyesi, coÄŸrafi sınırlarla iradenin açtığı yollar arasındaki gerilimden ibarettir. Harita bize nerede olduÄŸumuzu söyleyebilir, fakat nereye gideceÄŸimizi her zaman söyleyemez. Ä°nsan, seçemediÄŸi baÅŸlangıcının içinde seçimler yaparak yaÅŸar. Bu yüzden coÄŸrafya kaderimizin bir parçası olabilir, fakat kader kavramını insanın bütün sorumluluÄŸunu ortadan kaldıran bir mazerete dönüştürmek, Nisâ Suresi’nin 97. ayetinin yönelttiÄŸi soruyu cevapsız bırakır, “Yeryüzünde ne durumdaydınız?”

Şevket Hüner / 15 Rebiülevvel 1448