Hakkında Bilgin Olmayan Şeyin Ardına Düşme

"Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme..." cümlesiyle meşhur olan ayet, Kur'an-ı Kerim'in İsrâ Suresi'nin 36. ayetidir. İslam düşünce tarihinde bilgi, ahlak, hukuk ve sosyal ilişkiler açısından son derece merkezi bir yere sahip olan bu ayet, derin anlam katmanları barındırır.

Ayetin lafzı meali şu şekildedir:

"Hakkında bilgin olmayan şeyin ardına düşme; çünkü kulak, göz ve kalp, bunların hepsi ondan sorumludur." (İsrâ, 17/36)

Bu ayetin kapsamlı bir değerlendirmesini farklı boyutlarıyla ele alalım:

1. Dilsel ve Lügat Anlamı (Kelime Tahlili)

Ayetin Arapça orijinalinde geçen temel kavramlar konunun çerçevesini çizer:

"La tekfu" : Takip etme, ardına düşme, izini sürme anlamına gelir. Aslı "kefâ" (ayak izini takip etmek) kökünden gelir. Yani bir şeyin arkasından körü körüne gitmek, izini sürmek demektir.

"Mâ leyse leke bihi ilmun" : "Hakkında hiçbir ilmin (bilgin) olmayan şey." Burada "ilim", zan, tahmin, şüphe, vehim ve hurafe gibi temelsiz zihinsel durumları ifade eder; aslında ilim kesin, doğrulanmış ve hakikate dayanan bilgi demektir.

"Mes'ûlâ" : Hesaba çekilecek, sorumlu tutulacak demektir.

2. Epistemolojik Boyut: Bilginin Değeri ve Zannın Reddi

İslam epistemolojisinde bilgi (ilim), insan davranışlarının ve inançların temel dayanağıdır. Bu ayet, bilginin olmadığı yerde hüküm vermeyi, kanaat oluşturmayı veya eylemde bulunmayı kesin bir dille yasaklar.

Zan ve Tahminin Sınırlandırılması: Kur'an-ı Kerim başka bir ayette "Şüphesiz zan, hakikat namına hiçbir şey ifade etmez" (Yûnus, 10/36) buyurur. İsrâ 36, bu prensibin pratikteki izdüşümüdür. İnsan, doğruluğunu tahkik etmediği, delillendirmediği iddialara veya bilgilere dayanarak hareket etmemelidir.

Bilgisizliğin Ahlaki ve Zihni Tehlikesi: Bilgi sahibi olmadan konuşmak, bilimselliğe, akıl yürütmeye ve mantığa aykırıdır. İslam, insanı taklitçilikten ve mesnetsiz inanışlardan kurtarıp rasyonel ve delile dayalı bir düşünce dünyasına davet eder.

3. Psikolojik ve Bilişsel Boyut: İnsan Algısının Sorumluluğu

Ayetin devamı olan "Çünkü kulak, göz ve kalp, bunların hepsi ondan sorumludur" kısmı, insan algısının psikolojik ve nörolojik mekanizmalarına dikkat çeker:

Algı Araçları (Kulak ve Göz): Bilginin dış dünyadan insana ulaştığı ana kanallar duyu organlarıdır (kulak ve göz). Ayet, bu organların gelişi güzel veri toplamaması, zararlı, yalan veya teyit edilmemiş enformasyonla doldurulmaması gerektiğini söyler. İnsan duyularının bile bir emanet bilinciyle kullanılması icap eder.

Merkezi Ä°ÅŸlemci (Kalp): Kur'an terminolojisinde "kalp" (fuad/l–akl), sadece duyguların deÄŸil, aynı zamanda idrakin, akletmenin, anlamlandırmanın ve karar vermenin merkezidir. Kulak ve gözden gelen verilerin süzüldüğü, analiz edildiÄŸi ve bir kanaate dönüştüğü yer kalptir.

Sorumluluk Bilinci (Hesap Verme): Bu üç organ/meleke, yanlış veri topladıkları, yanlışa kulak verdikleri, hakikati görmezden geldikleri veya zanla hüküm verdikleri için kıyamet gününde sahibinden davacı olacak veya hesaba çekilecektir.

Çünkü İnsan, algı kapılarını kontrol etmekle yükümlüdür.

4. Hukuki ve Sosyal Boyut: Adalet ve Toplumsal Barış

Bu ayet, teorik bir felsefe olmanın ötesinde, toplumsal hayatı ve hukuku doğrudan düzenleyen devasa bir ilkedir:

Masumiyet Karinesi ve İsnat: Hukukta "suçluluğu sabit oluncaya kadar herkes masumdur" ilkesinin ahlaki ve ilahi temelini bu ayette görmek mümkündür. Bir kimse hakkında delil olmadan zanla, şayiayla hüküm vermek, iftira atmak veya suçlamada bulunmak bu ayetle yasaklanmıştır.

Gıybet, Dedikodu ve Yalan Haber (Magazin ve Enformasyon Etiği): Günümüz modern dünyasında sosyal medya algoritmaları, dezenformasyon, sahte haber ve dedikodular tam anlamıyla bu ayetin ihlal edildiği alanlardır. İnsanların doğruluğunu araştırmadan bir haberi paylaşması, bir başkası hakkında "öyle duydum" diyerek hüküm vermesi ayetin hedef aldığı temel hastalıklardandır.

Şahitlik ve Bilirkişilik: Bir konuda şahitlik yaparken veya karar verirken "Ben zannediyordum, öyle sanmıştım" demek geçerli değildir. Kesin bilgiye dayanmak esastır.

5. Dini ve Ä°tikadi Boyut: Din Konusunda KonuÅŸma SorumluluÄŸu

Ayetin en hassas alanlarından biri de din ve inanç sahasıdır:

Allah Adına Konuşmak: Hz. Allah hakkında, dinin hükümleri (helal-haram) hakkında, gaipten haberler veya kader gibi insan aklını aşan konularda kesin bir delile (vahye veya sahih bilgiye) dayanmadan "Allah şöyle buyurdu", "Bu helaldir, bu haramdır" demek bu ayetin kapsamına giren en büyük tehlikelerden biridir.

Kur'an başka bir ayette müşrikleri eleştirirken şöyle der: "Yoksa siz Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?" (Bakara, 169). Dini konularda hurafe ve uydurmalara inanmak veya din adına mesnetsiz hükümler uydurmak bu ayetle kesin olarak yasaklanmıştır.

Özetle;

İsrâ Suresi 36. ayeti;

Zihinsel tembellikten kurtulmayı,

Dedikodu, zan ve asılsız haberlerin peşinden gitmemeyi,

Duyuları ve aklı (kalbi) bilinçli, seçici ve ahlaki bir süzgeçten geçirmeyi,

Hukuki ve sosyal ilişkilerde adaleti ve hakikati esas almayı,

Din ve inanç hususunda ilimsiz konuşmamayı emreden evrensel bir bilgi ve ahlak manifestosudur.

Yasin AYDOÄžAN