Abdulaziz Tantik: Sistem ve Sistematik Düşünce Arasındaki Fark ve Sistematik Düşünce (1)

Sistem, belirli ilkeler çerçevesinde varlık, yaşam ve bilgiye yöntemli bir bakış geliştirme ve sorunlara çözüm arayışını ifade eder.
Sistematik ise, sistemleri aÅŸan, tartışılmaz temel ilkeler üzerine kurulu, farklı yöntemlere ve sonuçlara açık, kuÅŸatıcı bir bakıştır. Usulleri kendi içinde toplayan bir üst yöntemdir.

Tarihi değiştirecek ve yeni kültürler inşa edecek düşünce, sistemli düşünceyi aşarak sistematik zemine çıktığında gerçekleşir. Modern düşünce, sistemli yapıdan sistematik yapıya geçerek bunu monist bir yaklaşıma dönüştürmüş; özne, akıl ve bilime dayalı ilkeler ortaya koymuştur. Postmodern ve transhümanist yaklaşımlar da aynı ilkelerden hareketle sistematik düşünceyi sistemli yapılara indirgemiştir.

Modern düşünce içinde rasyonalizm, pozitivizm, pragmatizm ve varoluşçuluk gibi ekoller vardır. Yöntemleri farklı olsa da hepsi ortak bir üst akıl sistemine dayanır. Tıpkı fıkıh ekollerinde Hanefi ve Åžafi farklılıkları olsa da üstte ortak bir usul-ud din bulunduÄŸu gibi.

Sistematik olmadan sistem kurulamaz. Âlim veya entelektüel, sistematik bir yöntem geliştirir ve bu yöntem üzerinden sonuçlara ulaşır. Bu ayrımı net biçimde kavramak gerekir.

Usul-ud Din, kuÅŸatıcı ve baÄŸlayıcıdır. Ä°lkeleri azdır ve tartışılmazdır. ÖrneÄŸin Allah’ın zatı tanımlanamaz; “Allah kuÅŸatılamaz olandır” demek dinin esasını ifade eder. Kadim kavramı da bu baÄŸlamda önemlidir: baÅŸlangıcı olmayan, yaratılmamış, deÄŸiÅŸmez olanı ifade eder. Tevhid ilkesi gibi tartışılmazdır. Buna karşılık fani, deÄŸiÅŸken ve geçici olanı iÅŸaret eder. Yaratılmış her ÅŸey fanidir ve imtihanın zemini budur.

Namaz örneği sabit ve değişken ayrımını gösterir. Beş vakit namaz sabittir; hiçbir mezhep bunu reddedemez. Rükünler üzerinde ihtilaf yoktur. Ancak süresi kişiye göre değişebilir; üç dakikada da kılınabilir, uzun sürede de. Cemaatle kılınırken topluluğun durumu dikkate alınır. Yani sabit hükümler ile değişken durumlar ayrılmalıdır.

Sabit olan, Allah’tan geldiÄŸi kesin ve anlamı tartışmasız olandır.
Değişken olan, içtihada açık, faniliği içinde farklı yorumlara imkân tanıyandır. Sabit ve değişken ayrımı ontolojik ve epistemolojik bir karakter taşır. Sabit, ilahi emir ve beşeri ittifakla kesinlik kazanırken; değişken, beşeri tecrübede farklılıklara kapı aralar.

Abdülaziz TANTİK