Abdulaziz Tantik: Sistem ve Sistematik Düşünce Arasındaki Fark ve Sistematik Düşünce (1)

Sistem, belirli bir ÅŸema içinde kabul edilmiÅŸ ilkelere dayalı olarak varlık, yaÅŸam ve bilgi üzerine bir yöntem çerçevesinde bakış geliÅŸtirmek ve yaÅŸadığımız ana taalluk eden sorunlara çözüm arayışını iÅŸaret eder. 

Sistematik ise; sistemleri üst bir ÅŸemada tartışılmaz temel ilkeler üzerine bina ederek farklı yöntemler üzerinden farklı sonuçlara çıkabilecek bir zemine açık alan bırakan külli bir bakıştır. Usulleri kendi uhdesinde toplayacak bir usulü içinde taşır. O yüzden kuÅŸatıcı ve yol gösterici bir özellik taşır. 

Tarihin akışını deÄŸiÅŸtirecek ve yeni bir tarih, düşünce ve kültür inÅŸa edebilecek düşünce ancak sistemli bir düşünceyi aÅŸarak sistematik bir zemine çıktığında gerçekleÅŸebilir. Modern düşünce sistemli bir düşünce yapısından kalıcı bir sistematik yapıya geçiÅŸ yaparak ve bunu monist bir yaklaşıma dönüştürerek gerçekleÅŸtirdi. Cogito/ özne ile akıl ve bilimi üzerine bina edilecek temel ilkeleri ortaya koymuÅŸtur. Ve bugüne kadar bu ilkeler kendi geçerliliÄŸini sürdürmeyi baÅŸarmıştır. Yani modern düşünce, post modern düşünce ve post hümanist düşünce ve Trans hümanist bakış hep aynı ilkelerden hareketle; yani sistematik bir düşünceden hareketle sistemli bir düşünceye indirgendiÄŸi zeminleri iÅŸaret eder. 

Modern düşüncenin içyapısında birden fazla ekolu bulunmaktadır: Rasyonalizm, Pozitivizm, Pragmatizm ve buna baÄŸlı olarak var oluşçuluk ve benzeri birçok ekol sayılabilir. Ama bütün bu ekollerin ortak ilkeleri temelde aynıdır. Ekollerden biri, varoluşçuluk; kendi içinde üçe, dörde, beÅŸe ayrılabilir. Farklı yöntemlerden oluÅŸan 4 -5 grup olsa bile, onun bile dayandığı temel bir meta üst akıl sistemi vardır Sistemi ele aldığımızda, sistem dediÄŸimiz ÅŸey, belirli bir yöntem üzerinden meseleleri deÄŸerlendirme çabasıdır. Sistematik ise, bu sistemleri aÅŸan, daha üst bir meta bakış veya yöntem üzerinden hareket etmektir. Tıpkı fıkıh ekollerinde Hanefi veya Åžafi gibi farklı dallar olsa da ama üstte ortak bir meta usûl vardır yani sistematik bir yaklaşım vardır: Usul-ud Din…

Sistematik olmadan, sistemlerin kurulabilmesi mümkün deÄŸildir. Bir âlim veya entelektüel, sistematik bir yöntem geliÅŸtirir ve bu yöntem üzerinden bazı sonuçlara varır. Bu temel bir noktadır; sistem ve sistematik iki ayrı ÅŸeydir ve bu ayrımı net öğrenmek gerekir. 

Usul-ud Din dediÄŸimiz ÅŸey, kuÅŸatıcı ve baÄŸlayıcı bir unsurdur. Ä°lkeleri çok azdır ve tartışılmazdır. ÖrneÄŸin Allah’ın Zatı hakkında herhangi bir tanımlama yapmak yasaktır. Ä°nsanlar kendi görüşlerini söyleyebilir; ancak “Allah kuÅŸatılamaz olandır” demek, ana usulü yani dinin esasını ifade eder. Bu, tartışılmaz bir ilkedir.

Meselenin doÄŸru anlaşılabilmesi için bazı temel ilkelerin doÄŸru inÅŸa edilmesi gerekir. ÖrneÄŸin kadim ve fani ayrımını bilmek önemlidir. Kadim Arapça kökenli olup dini terminolojide baÅŸlangıcı, evveli olmayan, ezelî ve yaratılmamış olan anlamlarına gelen, Allah’ın sıfatlarından biridir. Zaman bakımından en eski, kadim olanı ifade eder. Allah’ın zati bir sıfatı (Kıdem) olarak, varlığının bir baÅŸlangıcı olmadığını ve yaratılmışlık özelliÄŸi taşımadığını vurgular. Kadim, deÄŸiÅŸmez olan demektir; geldiÄŸi gibi kalır, ebeden öyle gider. Tevhid ilkesi bir mümin için deÄŸiÅŸmez bir ilkedir. Allah’ın biricik ve tek olduÄŸu ilkesi tartışma konusu yapılamaz. Kadim, beÅŸeri olanı aÅŸkın ve beÅŸeri hiçbir özelliÄŸi taşımayan ÅŸey demek olduÄŸunu anlamak zorunluluk arz eder. Ä°ÅŸte o zaman ilkenin neye taalluk ettiÄŸinin anlaşılmasına zemin oluÅŸturulmuÅŸ sayılır. 

Vahyin, yani Kuran’ın Allah’ın kitabı olduÄŸu gerçeÄŸi, iman esaslarındandır ve tartışılmazdır. Nübüvvet yani peygamberliÄŸe iman da deÄŸiÅŸmez bir ilkedir. Ahiret’in varlığı da bir gerçektir; bedenle mi, ruhsal mı tartışması, nasıl tecelli edeceÄŸi tartışılabilir, ancak ahiret gerçeÄŸi deÄŸiÅŸmezdir. Ahirette hesap verilecek olması ve imtihanın varlığı, iman eden bir insan için temel bir hakikattir. Yani sistem ile sistematik iç içedir bir meta üst sistem vardır. Bu meta üst sistemin etrafında ÅŸekillenen bir sistematik vardır 

Burada eÄŸer imtihan unsuru anlaşılmazsa diÄŸer konuların da anlamı ortaya çıkmaz. Ä°nsan yeryüzünde bir imtihan içindedir ve bu idrak edilmezse, aklın tüm çabaları anlamsızlığa mahkûm kalır.  Ä°nsan, ne olduÄŸunu ve yeryüzündeki imtihanın anlamını idrak etmelidir.

Fani ise deÄŸiÅŸkenliÄŸi ve geçiciliÄŸi iÅŸaret eder. Yaratılmış her varlık ve bu yaratılmışlığı içinde taşıyan her olay, olgu ve kurgu ile iliÅŸkiler ağı da faniliÄŸi içinde taşır. O yüzden farklı düşünceler, inançlar ve kültürler inÅŸa edilebilir olmaktadır. Bu imtihanın gerçekleÅŸme zemini olarak iÅŸlevselleÅŸtiÄŸi için faniliÄŸi de mümkün kılmaktadır. Ä°lahi tecelli, faniliÄŸi ve bakiliÄŸi iç içe ve aynı zamanda birbirinden farklılaÅŸtırarak insanı imtihan etmektedir. Ä°ÅŸte bu fanilik, sistematik bir yaklaşımda öncül olmaktan çıkar ve sistemli bir yapı içinde yeniden tanımlanabilir bir özellik kazanır. 

ÖrneÄŸin, beÅŸ vakit namaz sabittir. Åžiilerde de beÅŸ vakittir, Sünnilerde de beÅŸ vakittir; hiçbir mezhep namazı reddederek Müslüman kalamaz. Bu sabittir çünkü deÄŸiÅŸmez. Namazın rükünleri—iftitah tekbiri, kıyam, kıraat, rükû ve son teÅŸehhüt—üzerinde hiçbir ihtilaf yoktur; çünkü bunlar konusunda ittifak edilmiÅŸtir. Namazın süresi ise kiÅŸinin haliyle ilgilidir; üç dakikada da kılabilir, otuz dakikada da hatta üç saate kadar da sürebilir. Kimse buna itiraz edemez. Ancak cemaatle kılınıyorsa topluluÄŸun durumu dikkate alınmalıdır; bazı kiÅŸiler hasta veya yaÅŸlı olabilir. Yani kiÅŸisel ibadetler ile toplumsal ibadet hali içinde de farklılık doÄŸabilir. 

Burada önemli olan, sabit hükümler ile değişebilir durumları birbirinden ayırmaktır. Namaz gibi sabit bir hüküm her zaman geçerlidir; nerede ve ne zaman kılınırsa kılınsın, geçerliliğini muhafaza eder.

Bu çerçevede vurgulamamız gereken en önemli usul ilkesi ÅŸudur: Öncelikle sabit ve deÄŸiÅŸken olguları ayırt etmek gerekir. Sabit olan, yani üzerinde herkesin ittifak ettiÄŸi subuti kati (Allah’tan geldiÄŸi kesin olan)ile delaleti kati (Allah’ın kastettiÄŸi anlamı kesin) olandır. Bunlar, deÄŸiÅŸtirilemez ve sabitedir.

Buna karşılık, deÄŸiÅŸken olan olgular, yani içtihadın devreye girdiÄŸi alanlar, sürekli deÄŸiÅŸen, fani ve baÅŸkalaÅŸan özellikler gösterir. Bu alanlar deÄŸiÅŸmeze tabi olmalıdır ve kadim olanla fani olanı ayırt etmek gerekir. DeÄŸiÅŸken ve fani olan ÅŸeyler, reel durumu dikkate alarak ele alınmalı; yani o anki pozisyon ve koÅŸullara göre tavır geliÅŸtirilmelidir. Bu noktada fani ve deÄŸiÅŸken olan sistemli bir usul üzerinden farklı yorumlamalara imkân oluÅŸturabilir. 

Baki ve fani ontolojik bir karakteri haizdir. Bunun bu ÅŸekilde idrak edilmesi elzemdir. O yüzden sabit ve deÄŸiÅŸken ise ontoloji ile ve epistemoloji ile iliÅŸkili olarak anlam kazanan bir özellik taşır. Sabit ve deÄŸiÅŸkende, haber merkezli bir yaklaşım öne çıkar. Ve sabit, üzerine ittifak olunmuÅŸ ve şüpheye mahal bırakmayan bir karaktere sahip olduÄŸu anlamını içerir. DeÄŸiÅŸken ise, birden farklı uygulama ve eylemin varlığı ile açığa çıkan ve aynı zamanda beÅŸeri tecrübeye istinat edilen durumu da içermektedir. O yüzden sabit, ilahi emri, beÅŸeri tecrübenin ittifakı ile ilahi karakterinin sabit oluÅŸu, deÄŸiÅŸken ise ilahi boyutunun beÅŸeri tecrübede farklılıklara kapı aralayan bir tezahüre sahip oluÅŸunu iÅŸaret eder. Namazda sabit ilkeler ile kiÅŸisel tecrübeye bırakılan alanlar dikkatle incelenirse söylenmek istenen ÅŸey anlaşılmış olacaktır. 

Abdülaziz TANTİK