Mücahit Bilici: Takvanın tarihi

Takva kelimesinin ne anlama geldiÄŸini sorduÄŸunuzda muhatabın eÄŸitim ve arka plan durumuna göre iki ayrı cevap alırsınız. Birincisi ÅŸudur: Takva Allah korkusudur. Geleneksel anlaşılışı ve bidayetteki anlamı itibarıyla ulaÅŸacağınız cevap budur: Allah korkusu. Kavramın temelinde yanlıştan, tehlikeden sakınma vardır. Daha sonra geliÅŸen ve “medeni” ortamlarda hâkim olan anlam ise takvayı Allah’a dair korku yerine Allah’a dair ÅŸuur hali olarak tarif eder. Özetle geleneksel yerlerde takva Allah korkusu anlamına gelirken modern veya eÄŸitimli ortamlarda takva kahir ekseriyetle “ÅŸuur” veya daimi “huzur” biçimini alıyor. Mesela, Amerika’da ortalama bir Müslümana takvayı sorarsanız “God-consciousness” cevabını alırsınız. Biraz selefilik etkisi olan çevrelerde ise “korku”yu esas alan anlamın vurgulandığını görürsünüz. Aslında geleneksel Batı dil ve kültüründe de “God-fearing” (yani Allah’tan korkan) manasında takva hali bir fazilet sayılıyordu. Ä°lahi olana dair otorite tasavvuru deÄŸiÅŸtikçe insanların takva anlayışları da deÄŸiÅŸiyor. Takvanın (Ä°slamdaki) tarihi de bu açıdan ilginç sayılır. (Buradaki argümanlar kronolojik bir iddiadan ziyade bir dönüşüm hikayesini bazı kavramlar üzerinden görünür kılmak içindir. Hatalarım olursa uzmanlar bağışlasın.)

Peygamber Efendimiz zamanında takva sahabelerin pratiÄŸinde ifadesini bulan bir teslimiyet ve sadakat idi. Yani sahabeler için “nasıl iyi bir Müslüman olunur” sorusunun cevabı, Allah’a iman ve peygambere tabi olmak idi. Bu teslimiyet ve ittibaın Hz. Peygamber’in vefatından sonra devam edebilmesi için bir anlayış geliÅŸtirildi. GüneÅŸ ışıklarının güneÅŸ battıktan sonra bir enerji olarak etkisinin sürmesi nasıl mümkünse Hz. Peygamberin nuraniyetinin de temas etkisinin devam edeceÄŸi düşünüldü. Bu etki “Tâbiîn” ve “Tebe-i Tabiîn” gibi kavramsallaÅŸtırmalar ile sonraki jenerasyonlarda arandı. Ne var ki, araya zaman ve mesafe düştükçe Peygamber Efendimiz ile sahabelerin yaÅŸadığı o canlı-kanlı olan karşılaÅŸma ve etkilenme (insibaÄŸ) yahut hakikat kaynağı ile olan taze temas artık mümkün olmayacaktır.

Kur’an kitap biçimini aldığı gibi Peygamber Efendimize ÅŸahitliÄŸi ve teması anlatan rivayet birikimi de hadis ve sünnet formunu aldı. Zaman ve mekân hükmünü icra etmeye baÅŸlayacaktı. Kimi mezhepler (Hanbeli) törenin içinde yaÅŸamaya devam ettikleri ve dolayısı ile taklidi yeterli buldukları için rivayetin etrafında ÅŸekillendiler. Kimi mezhepler de dışarıyla süren zamansal ve mekansal temasın doÄŸal sonucu olarak taklitten daha fazlasına ihtiyaç duydular. DoÄŸum yerinde “ehl-i hadis” olmak makul iken sınır boylarında “ehl-i rey” olmak makul oldu. Böylece eÅŸit ölçüde hak olan farklı doÄŸrular ortaya çıktı. Ä°slam’da zamanla oluÅŸacak konsensüsü yansıtan “ana cadde” ile bundan farklı düşünen yollar (mezhep ve tarikler) oluÅŸacaktır. Bu yol ve yöntem birikmeleri zamanla dindarane yaÅŸamada bir kıble sorunu ortaya çıkaracaktır. Kaos endiÅŸesine karşı regülasyon ihtiyacı kaçınılmazdır.

Modern çağda ortaya çıkan tüm asla dönüş ve arınma çabaları başlangıçtaki takvayı sonraki zamanlarda yakalama çabalarıdır. Selefizmin, mesela, fikri temeli budur. Pratik uygulamaları ise iki kanat doğurmuştur: Geçmişi sonraki eklentilere karşı koruduğunu düşünen bir gelenekçi muhafazakarlık ile geleneğin yozlaşmalarından sıyrılıp orijinal geçmişe gidebileceğini düşünen modern reformculuk. Bunların ikisi de selefisttir. Her ikisi de usulünce Müslüman olmada İslam tarihinde uzunca bir süre bir sapma yaşandığı kanaatindedir.

Biz yine de başa dönelim ve takvanın yolculuğuna bakalım.

Bu dünyada ama mütevazı imkanlar içinde adanmış bir hayat yaÅŸadıklarına inanılan sahabeler, Ä°slam devleti zaman ve mekânda geniÅŸledikçe yerlerini yönetici elit ve konfor sınıflarına bıraktılar. Buna popüler dilde Emevî yozlaÅŸması deniliyor. (Bu yozlaÅŸmanın Emevîlerle mi yoksa devlet ve imparatorluk haline gelmeyle mi ilgili olduÄŸu sanki tartışmaya açık gibidir.) Yine de bu yozlaÅŸmaya hem Arapların diÄŸer milletlerden üstün olduÄŸu fikri hem de mülkiyet ve hakimiyetin getirdiÄŸi dünyevileÅŸme hali dahildir. Ä°ÅŸte bu rehavet dalgasına karşı 7. Yüzyılın sonlarında bir tepki hareketi ortaya çıktı. Bir kısım insan yokluk, sadelik ve takvayı esas almak üzere bu konfor toplumundan kendilerini ayrıştırdılar. Bir terk hareketi baÅŸlattılar. Topluma rest çekmek suretiyle kendilerini toplumdan çektiler. Bu harekete “zühd” hareketi deniliyor. Böylece zahitlik (asceticism) doÄŸdu. Zahit Allah’tan korkan, yasaya itaat eden, taÅŸkınlıktan ve günahtan ciddi olarak çekinen insan modelidir. (Bu konuda “Zahit kimi ta’n eyler?” baÅŸlıklı yazıma bakabilirsiniz.)

Ä°slam’daki bu solcu hamleye daha sonra komünist bir devam ve alternatif geldi: Tasavvuf. Allah korkusu yerini Allah sevgisine bırakmaya baÅŸladı. Bu Ä°slam tarihinin hippileri diyebileceÄŸimiz aÅŸk yolunun yolcuları, (“havf û reca abdalı” olan) zahidleri yüzeyde, kabukta kalmış ve öze inememiÅŸ acemiler görüp ta’n ettiler. Kimsenin hakkına girmeyeyim diyen zahidi, her ÅŸey hakk (“hak’tan ayân bir nesne yok”) diyerek ÅŸoka uÄŸrattılar. Sınavı geçmek için çırpınan Zahid ile (ders çalışıp sınıfta kalmaktan korktuÄŸu için) epey bir dalga geçtiler. Dersi iptal edip sevgiliyle sohbete çevirdiler. Ortalık biraz karıştı. Ta ki Ä°mam Gazali ve ondan sonraki toparlayıcı kimi abiler çıktı ve bu iki çizgiyi (yasaya itaat endiÅŸesi ile yasa dahil sınır tanımayan aÅŸk enerjisini) birleÅŸtiren bir tarihi sentez yaptılar. Bu trafik düzenlemesi sonrası takva artık ortalama her mümin için daha tanımlanmış, kurumsal olarak takibi yapılabilir bir hal aldı. Ortodoksi oluÅŸtu.

Fazla gergin buldukları zahidi beğenmeyen velayetin sarhoş aşıkları onları hizaya getirecek bir yeni takvalı yurttaş profiliyle karşılaştılar. Velayetin körlüğünü aşan, ama velayeti fıkhın/ilmin sınırları içinde tutarak sürdüren bir asfiya sınıfı ortaya çıktı. Asfiya, evliyanın kitaba ve şeriata tabi ve duyarlı yeni biçimi olarak hiyerarşideki yerini aldı. Başka bir ifadeyle, zühd ve velayet (zahitlik ve dervişlik) çatışması asfiya sentezi ile aşıldı (aufhebung).

Zamanla ulema sınıfı ve medreseler yeni denklemde yerlerini aldılar. Takva Cumhuriyetinde tarikatlar kurumsal bir disipline girdiler (girmeyenler hep oldu ama girmenin hukuki altyapısı oluÅŸturuldu). Molla Kasımlar gerektiÄŸinde Yunus’un kulağını çekebildiÄŸi gibi artık hem molla hem ÅŸeyh/sufi olmak mümkün olabilecekti. Tasavvuf çizgisi felsefi (Ä°bn Arabi) ve estetik (Mevlâna) gibi hayran bırakan meyveler verdi. Vahdetül Vücud doktrini ile birlikte takva, Allah korkusunu geride bıraktığı gibi, Allah’a dair ÅŸuuru da geride bıraktı. Takva ÅŸuur’u terk etmek, varlığı terk etmek, vücuttan çekilmek (fena) olarak anlaşıldı. Dünya bir imtihan yeri olmaktan çıkıp bir ‘fena gülzarı’, bir sürgün yeri olarak terk edilecek bir yer halini aldı. AÅŸk, korkuyu, mesafeyi ve dünyayı tasfiye etme eÄŸilimindeydi.

Ä°slam’ın bu medeniyetsel-emperyal konforu içinde filizlenen ve uzun süre tedavülde kalan bu “fena”cı çizgi birkaç asır sonra “hiç-çilik” ima eden bir yaklaşım olarak sorgulanmaya baÅŸlandı. Daha Avrupalılar gelip silahlarıyla Müslümanları dürtmeden veya talan etmeden önce, Müslümanlar zamanın deÄŸiÅŸtiÄŸini hissettikçe takva konusunda “daha dünyalı” olma lüzumu ile cebelleÅŸmeye baÅŸladılar. Bu, bazan bidatlarla savaÅŸ adı altında bir tür “tasaffi” (arınma) çabasıydı; bazan da bizzat geleneÄŸin tasfiyesi biçimini kazandı. Selefizm bir komplo aracı haline gelmeden önce bir kısım Müslümanın modern zamanlara dair bir kıpırdama çabası olarak doÄŸdu. Avrupa ve sömürgecilik olmadan baÅŸlayan kimi tecdid çabaları, kolonyalizmin heyula gibi çökmesi ile kirlenip görünmez hale geldi. Organik bir Müslüman modernliÄŸine dair erken tecrübe ve müstakbel potansiyel, Avrupa sömürgeciliÄŸinin tahakküm ÅŸartları altında artık tasavvur edilemez hale geldi.

Hikâyenin devamına burada fazla girmeyeceÄŸim. Modern çaÄŸda Ä°slam artık bir dinden ziyade bir medeniyet ve bir kimlik halini almaya baÅŸlayacaktır. Kolonyalizm Ä°slam’ı kimlikleÅŸtirdiÄŸi gibi onunla Müslümanların hukuku için mücadele eden Ä°slamcılık da bu kimlik siyasetini derinleÅŸtirmek zorunda kaldı. Ä°slam’ın taşıyıcıları bir ideolojinin partizanları, bir kimliÄŸin taşıyıcıları olarak modernlik meydanına dahil olabildiler. Ä°slam’ın kimlikleÅŸmesi, Müslüman dindarlığının (takvasının) aktivistleÅŸmesine yol açtı. Özetle Ä°slam’dan anladığımız, Ä°slam’ın kimlikleÅŸmesi oranında çoraklaÅŸtı. Bundan sonrası günümüzün dindarlıktan ne anladığımız hikayelerine geliyor ki o ayrı bir yazı konusu olur. Yine de ÅŸununla bitirelim: ModernleÅŸmek için bir bedel elbette ödenecekti. Bugün artık modernliÄŸin tam ortasında kimlikleÅŸmede zirveyi, sekülerleÅŸmede beklenmedik bir dibi bulan Müslümanların bugün için takvanın (yani bu zamanın ihtiyaçlarına cevap olabilecek sahih bir dindarlığın) nasıl bir ÅŸey olması gerektiÄŸini düşünmek zorunda kaldığı bir noktadayız.

Mücahit BİLİCİ

https://serbestiyet.com/gunun-yazilari/takvanin-tarihi-249141/